Vasiyatnoma yoki hadya: qaysi biri maʼqul

Koʻchmas mulkni hadya qilishda notarial tasdiq ham, davlat roʻyxati ham majburiy. Shu sabab mulk huquqi davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan keyin vujudga keladi. Vasiyatnomaning oʻzi mulkdorni almashtirmaydi. Qonundagi shartlar bajarilganda merosxoʻrning huquqi meros ochilgan vaqtdan paydo boʻladi. Ungacha vasiyat qiluvchi mulkdor boʻlib qoladi va mol-mulkni tasarruf etishi mumkin.

Vasiyatnomani istalgan vaqtda oʻzgartirish yoki bekor qilish mumkin. Bajarib boʻlingan hadyada esa munosabat yomonlashgani yoki kvartirani qaytarib olish istagi yetarli emas. Qonunda hadyani bekor qilishning alohida asoslari bor, bitimning oʻzi haqiqiyligi yuzasidan nizo esa alohida tekshiriladi.

Vasiyat qiluvchi merosxoʻrni tanlashi mumkin, lekin majburiy ulush huquqi saqlanadi. Voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz bolalar, shuningdek mehnatga qobiliyatsiz er yoki xotin va ota-ona, normada koʻrsatilgan farzandlikka olish holatlari ham qoʻshilgan holda, qonun boʻyicha tegadigan ulushining kamida yarmini oladi. Bu har qanday qarindosh butun kvartiraning yarmini oladi degani emas.

Vasiyatda mulkdor uyini hayotlik paytida bermaydi: uning farmoyishi vafot etganidan keyingi holatga qaratilgan. Hadyadan keyin hadya qiluvchining maqomi oʻzgaradi va keyingi yashash masalasi shartnoma hamda mustaqil uy-joy huquqlari boʻyicha tekshiriladi. Avtomatik umrbod yashashni ham, darhol koʻchirib chiqarishni ham vaʼda qilib boʻlmaydi: yashovchilarning huquqlari alohida tartibga solingan.

Hadya shartnomasida hadya qiluvchi mol-mulkni tekinga beradi. U buning evaziga haq olmaydi va oluvchiga oʻzini taʼminlash majburiyatini yuklamaydi. Shu sababli qarindoshning «sizga qarayman» degan ogʻzaki vaʼdasini huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan mustaqil majburiyatga tenglashtirmang.

Agar uy-joy evaziga oziq-ovqat, parvarish, taʼminot yoki muntazam pul toʻlash kutilsa, boshqa huquqiy shaklni tanlash kerak. Fuqarolik kodeksida renta va umrbod taʼminlash nazarda tutilgan. Oddiy shartsiz hadya shartnomasini imzolab, unda yozilmagan va tekinga berish mazmuniga mos kelmaydigan majburiyatlar ham bajariladi deb kutish xavfli.

Vasiyatnomada qarindosh yoki boshqa shaxs merosxoʻr etib belgilanadi, barcha mulk yoki uning bir qismi, jumladan keyinchalik olinadigan mol-mulk haqida farmoyish beriladi. Vasiyatnoma shaxsan tuziladi: farzandga yoki boshqa vakilga berilgan ishonchnoma buning uchun yaramaydi. Vasiyatda nomi yozilganining oʻzi merosxoʻrga mulkdorning kvartirani sotishini taqiqlash huquqini bermaydi.

Umumiy uy-joyni oʻtkazishda er yoki xotinning huquqini hisobga oling. Bitta taraf nomiga rasmiylashtirilgan umumiy koʻchmas mulkni tasarruf etishga ikkinchi tarafning notarial roziligi kerak. Shaxsiy kvartira va umumiy kvartiradagi ulush meros tarkibida bir xil emas: avval marhumga aynan qaysi mulk tegishli boʻlganini aniqlash zarur.

Oilaviy bitim garovni ham yoʻqotmaydi. Ipoteka shartnomasida boshqacha tartib boʻlmasa, garovdagi mulkni hadya qilish uchun ipoteka oluvchining roziligi olinadi. Garovdagi mulkni vasiyat qilish mumkin, lekin bundan uning yuklamasi tugamaydi. Oluvchi qarindoshlikdan tashqari garov yozuvi, tasarruf cheklovlari va mulkdor hujjatlarini ham tekshirishi kerak.

Notarius mol-mulkni boshqa shaxsga oʻtkazishni tasdiqlashda uning kimga tegishliligini, taqiq yoki xatlov mavjudligini tekshiradi. Bunday bitimga mulk huquqi hujjatlari kerak. Umumiy mol-mulk hadyasida ishtirokchilarning belgilangan tartibdagi roziligi ham zarur; xususiylashtirilgan uy-joyda esa xususiylashtirish ishtirokchilari yoki unga rozilik bergan shaxslarning huquqlari alohida tekshiriladi.

Vasiyatnomani tasdiqlashda esa qonun mulk huquqini isbotlashni talab qilmaydi. Shu sababli kelajakdagi mol-mulk haqida ham farmoyish berish mumkin. Biroq kvartiraning maʼlumotlari baribir kerakli aniqlikni beradi: obyektni xato yozish yoki ulushni tushunarsiz belgilash keyingi meros rasmiylashtirilishini qiyinlashtiradi.

Vasiyatnoma joyi va vaqti koʻrsatilgan holda yozma tuziladi. Odatda uni vasiyat qiluvchi oʻzi imzolaydi. Jismoniy nuqson, kasallik yoki savodsizlik sababli hujjatni boshqa shaxs imzolashi mumkin, ammo maxsus shartlar bajarilishi kerak. Vasiyat qiluvchi oʻrniga notarius, manfaatdor merosxoʻr va qonunda sanalgan unga yaqin shaxslar, muomala layoqati toʻliq boʻlmaganlar, savodsiz yoki matnni oʻqiy olmaydiganlar, shuningdek yolgʻon guvohlik uchun ilgari sudlanganlar imzo qoʻya olmaydi.

Notarius vasiyat qiluvchining soʻzidan yozgan matn imzodan oldin toʻliq oʻqilishi kerak. Shaxs uni oʻzi oʻqiy olmasa, notarius ovoz chiqarib oʻqiydi va bu haqda tegishli qayd kiritiladi. Vasiyat tuzilgani, uning mazmuni, oʻzgartirilgani yoki bekor qilingani haqidagi sir meros ochilguncha saqlanadi.

Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma odatda meros ochilganidan olti oy oʻtgach beriladi. Notarius tegishli mulkka boshqa merosxoʻrlar yoʻqligi haqida maʼlumotga ega boʻlsa, oldinroq berishga ham yoʻl qoʻyiladi. Guvohnoma berish muddatidan «shu vaqtdan keyin meros avtomatik yoʻqoladi» degan umumiy xulosa chiqarmang.

BHM — bazaviy hisoblash miqdori, hozir 440 000 soʻm. Bojni kamaytirish roʻyxatiga er yoki xotin, oʻz ota-onasi va turmush oʻrtogʻining ota-onasi, bolalari va ularning eri yoki xotini, nevaralar, buvi, buva, aka-uka va opa-singillar kiradi. Roʻyxat stavkaga berilgan izohda keltirilgan; uni soliqdagi yaqin qarindoshlik qoidasiga avtomatik koʻchirib boʻlmaydi.

Qoʻshimcha notarial harakatlar alohida toʻlanadi. Amaldagi tarifda koʻchmas mulkni oʻtkazish yuzasidan tushuntirish uchun BHMning 15 foizigacha, loyiha uchun 30 foizigacha, taqiq yoki xatlov tekshiruviga har bir mulk uchun 15 foizigacha, tarifdagi qarzdorlik tekshiruviga har bir notarial harakat uchun 10 foizigacha belgilangan. Bular alohida xizmatlarning eng yuqori stavkalari, yana bir davlat boji emas. Bitim loyihasi mustaqil tayyorlansa, qonundagi ozod qilish qoʻllanadi.

Vasiyatnoma boshqa bitim sifatida rasmiylashtirilganda loyiha uchun BHMning 20 foizigacha va tushuntirishga 5 foizigacha; meros ishida tushuntirish uchun 20 foizigacha, guvohnoma loyihasiga 100 foizigacha haq belgilangan. Bular ham qoʻshimcha harakatlarning eng yuqori miqdorlari, davlat boji va tegishli ozod qilishlardan alohida tekshiriladi.

Meros qoldiruvchi bilan birga yashagan, u vafot etgan kuni shu joyda doimiy yashash boʻyicha roʻyxatda turgan va keyin ham shu uy yoki kvartirada yashashda davom etayotgan shaxsga meros guvohnomasi boʻyicha alohida imtiyoz bor. Faqat qarindoshlik emas, barcha sanalgan shartlar kerak. Bu qonundagi notarial imtiyozlardan biri.

Soliq va notarial davlat boji — boshqa-boshqa toʻlovlar. Soliq kodeksi jismoniy shaxslardan meros, hadya yoki tekinga olingan daromadni soliqdan ozod qiladi. Biroq bu imtiyozdan istisnolar ham bor. Jumladan, yaqin qarindosh boʻlmagan shaxslar oʻrtasida koʻchmas mulk berilishi shunday istisnolardan biri. Shu sabab «vasiyat yoki hadyada hech qachon soliq boʻlmaydi» degan fikr notoʻgʻri. Mulk turi, qarindoshlik, oluvchining maqomi va tegishli imtiyozni tekshirish kerak.

Daromad oluvchi rezident deklaratsiya boʻyicha soliq toʻlasa, umumiy stavka soliq bazasining 12 foizi. Masalan, soliq solinadigan baza allaqachon 100 000 000 soʻm deb aniqlangan boʻlsa, 100 000 000 × 0,12 = 12 000 000 soʻm; bu muayyan kvartirani baholash emas, hisoblash misolidir. Deklaratsiya keyingi yilning 1-apreligacha, soliq esa 1-iyunigacha toʻlanadi.

Avval mustaqil foydalanish huquqingiz saqlanganmi va kelishuvda nima yozilganini aniqlang. Qonun oila aʼzolari va yashovchilar huquqlarini alohida tartibga soladi, foydalanish nizosini sud hal qiladi. Hadya shartnomasi, koʻchib kirish, roʻyxat va xususiylashtirish hujjatlari kerak; ilgari mulkdor boʻlganingizning oʻzi ushbu tekshiruv oʻrnini bosmaydi.

Davlat roʻyxatidan keyin oluvchi mulkdor boʻladi; hadya mulkning kimga tegishliligini oʻzgartiradi, kreditorlardan himoya yaratmaydi. Undiruv oqibatlari uning qarzlari va tegishli cheklovlarga qarab baholanadi: mulk huquqi oʻtgan payt allaqachon kelgan. Qonuniy bekor qilish asosisiz «bu hadya edi» degan gapning oʻzi kvartirani qaytarmaydi.

Oddiy janjal qonundagi asos bilan teng emas. Hadyani sudda bekor qilish, jumladan oluvchi hadya qiluvchi, uning oilasi yoki yaqin qarindoshlarining hayoti yoxud sogʻligʻiga qarshi qasddan jinoyat qilganida, shuningdek katta nomulkiy qiymatga ega buyumning butunlay yoʻqolish xavfini tugʻdirganida mumkin; toʻlovga qobiliyatsizlik bilan bogʻliq asos ham bor. Hadya qiluvchi oluvchidan koʻproq umr koʻrsa, hadyani bekor qilish huquqi shartnomada belgilangan boʻlishi kerak.

Kelajakda hadya berishni vaʼda qilgan shartnomadan keyin hadya qiluvchining mulkiy ahvoli jiddiy yomonlashsa, qonun uni bajarishdan bosh tortishga yoʻl qoʻyadi. Bu hali bajarilmagan vaʼdaga tegishli. Roʻyxatdan oʻtgan kvartira huquqi shunday sabab bilan avtomatik qaytmaydi.

Hadyani hadya qiluvchi vafotidan keyin berish sharti oʻz-oʻzidan haqiqiy emas; bunday oʻtkazishga meros qoidalari tatbiq etiladi. Maqsad mulkni hayotlik paytida oʻzida saqlash boʻlsa, tegishli meros farmoyishini rasmiylashtirish kerak. Hujjatni «hadya» deb nomlash vasiyat va majburiy ulush qoidalarini chetlab oʻtmaydi.

Zarur notarial rozilik olinmagan boʻlsa, er yoki xotin bitim haqida bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan bir yil ichida uni haqiqiy emas deb topishni talab qilishi mumkin. Uy-joyning olingani va bitimni qachon bilganingiz haqidagi dalillarni saqlang. Maxsus muddat oʻrniga barcha fuqarolik talablarining umumiy muddatini qoʻllamang.

Kasallikning oʻzi hujjat haqiqiy emasligini anglatmaydi. Bitim tuzilgan paytda odam harakatlarini anglab, boshqara olganmi, shu muhim. Nizoda aynan oʻsha davrdagi holat isbotlanadi; tashxis yoki qarindoshlarning merosxoʻr tanloviga noroziligi oʻzi yetarli emas.

Keyingi vasiyatnoma oldingisini toʻliq yoki unga zid qismida bekor qiladi. Keyingisi ham bekor qilinsa, oldingisi avtomatik tiklanmaydi. Faqat uyda topilgan nusxa bilan cheklanmay, barcha farmoyishlar va ularning bekor qilingani haqidagi maʼlumotni notariusda tekshiring.

Vasiyat shakli, tuzish, imzolash yoki tasdiqlash tartibi buzilgani, shuningdek bitimlar haqiqiy emasligining umumiy asoslari nizolashga sabab boʻlishi mumkin. Haqiqiy emaslik oʻzi uchun mulkiy oqibat tugʻdiradigan shaxs murojaat qilishi mumkin. Majburiy ulush talabi bilan butun vasiyatni haqiqiy emas deb topish talabi bir xil himoya usuli emas; avval qaysi huquq buzilganini aniqlang.

Hadyada hadya qiluvchining muomala layoqati va holati, erkin xohishi, shakl va zarur roziliklar tekshiriladi. Aldash, zoʻrlik yoki qoʻrqitish isbotlanishi kerak. Hadya boshqa bitimni yashirgan boʻlsa, koʻzboʻyamachilik uchun tuzilgan bitim qoidalari qoʻllanadi. Shartnoma, notarial maʼlumot, mulk hujjati, yozishma va zarur boʻlsa tibbiy hujjatlarni yigʻing.

Umumiy daʼvo muddati uch yil, odatda shaxs huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlanadi. Ayrim asoslarda maxsus qoida bor, masalan er yoki xotinning roziligi olinmaganida. Shuning uchun barcha nizoni hadya sanasi, vafot yoki guvohnoma berilgan kundan bir xil hisoblab boʻlmaydi.

Vafotdan keyin mulkni rasmiylashtirish meros haqidagi maqolada tushuntirilgan. Sud himoyasi kerak boʻlsa, daʼvo berish sahifasi sudni tanlash, ilovalar va shikoyatni koʻrsatadi. Yashash huquqi nizolari esa uydan roʻyxatdan chiqarish maqolasida yoritilgan.