Merosni rasmiylashtirish va majburiy ulush: qanday olinadi?

Bu sahifa merosxoʻr uchun yozilgan: navbat yoki majburiy ulushni aniqlash, merosni notariusda rasmiylashtirish va nizo boʻlsa huquqni himoya qilish tartibi tushuntiriladi.

Bu sahifa merosxoʻr — farzand, er yoki xotin, ota-ona yoxud marhumning mol-mulkini rasmiylashtirayotgan yoki majburiy ulushini himoya qilayotgan boshqa shaxs uchun yozilgan. Notarial ish yuritish faqat merosxoʻrga kerak boʻlgan doirada tushuntiriladi.

Guvohnoma berishni soʻrash uchun olti oylik oxirgi muddat belgilanmagan. Olti oy umumiy kutish davri: merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma meros ochilganidan olti oy oʻtgach beriladi, boshqa merosxoʻrlar yoʻqligi maʼlum boʻlsa, oldinroq ham berilishi mumkin.

Marhumning bolalari, eri yoki xotini va ota-onasi. Birinchi navbatdagi barcha merosxoʻrlar, jumladan farzandlikka olingan bola va marhum vafotidan keyin tugʻilgan bola teng ulushlarda meros oladi.

Marhumning voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz bolalari, mehnatga qobiliyatsiz eri yoki xotini hamda ota-onasi. Vasiyatnoma mazmunidan qatʼi nazar, ularning har biri qonun boʻyicha tegadigan ulushining kamida yarmini oladi.

Agar u nikohda orttirilgan umumiy mol-mulk boʻlsa, yoʻq. Avval vafot etgan er yoki xotinning ulushi aniqlanadi va faqat shu qism merosga kiradi; tirik qolgan turmush oʻrtogʻi qismi meros ulushidan qatʼi nazar saqlanadi.

Vorislik vasiyatnoma va qonun boʻyicha amalga oshiriladi. Vasiyatnoma boʻlmasa, barcha mol-mulkni qamrab olmasa yoki qonunda nazarda tutilgan boshqa holat yuz bersa, qonun qoʻllanadi. Vasiyat qiluvchi mol-mulkni qonuniy merosxoʻrga, begona shaxsga, yuridik shaxsga, davlatga yoki fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organiga qoldirishi va qonuniy merosxoʻrni merosdan mahrum qilishi mumkin.

Vasiyat erkinligini majburiy ulush cheklaydi. U barcha yaqin qarindoshlarni emas, faqat qonunda koʻrsatilgan shaxslarni himoya qiladi: voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz bolalar, mehnatga qobiliyatsiz er yoki xotin va ota-ona. Oliy sud vakillik huquqi boʻyicha merosxoʻrlar, qaramogʻida boʻlganlar va keyingi navbatdagilar oʻz-oʻzidan majburiy ulush olmasligini tushuntirgan.

Meros qoldiruvchining farzandi undan oldin vafot etgan boʻlsa, shu farzandning ulushi uning avlodlariga vakillik huquqi boʻyicha oʻtadi va ular oʻrtasida teng boʻlinadi. Masalan, nevaralar vafot etgan oʻgʻil yoki qizning oʻrnini egallashi mumkin. Vafot etgan farzandning eri yoki xotini vakillik huquqi boʻyicha meros olmaydi.

Shaxs noloyiq merosxoʻr sifatida merosdan chetlatilishi mumkin, ammo oddiy oilaviy nizo yetarli emas. Qonun meros qoldiruvchi yoki boshqa merosxoʻr hayotiga qasddan tajovuz qilish, oxirgi xohish-irodaga toʻsqinlik qilish, ayrim hollarda ota-onalik huquqidan mahrum etilish yoki meros qoldiruvchini taʼminlashdan boʻyin tovlashni nazarda tutadi. Bunday holatlarni manfaatdor shaxsning daʼvosi asosida sud belgilaydi.

Meros vafot etgan kuni ochiladi, meros ochilgan joy esa odatda marhumning oxirgi doimiy yashash joyidir. Bu joy nomaʼlum boʻlsa, notarius koʻchmas mulk yoki uning asosiy qismi joylashgan yerda, koʻchmas mulk boʻlmasa, koʻchar mulkning asosiy qismi joylashgan yerda aniqlanadi.

Merosni qabul qilish yoki undan voz kechish haqidagi ariza meros ochilgan joydagi notariusga yozma shaklda beriladi. Qonun boʻyicha merosda notarius vafot va qarindoshlikni tekshiradi, shuningdek ochilish vaqti va joyi, mol-mulk tarkibi hamda joylashuvini aniqlaydi. Vasiyatnoma boʻlsa, vasiyatnomaning oʻzi va majburiy ulushga ega shaxslar doirasi ham tekshiriladi.

Merosxoʻr keyin merosdan voz kechmasa, undan chetlatilmasa yoki vasiyat farmoyishi haqiqiy emas deb topilishi sababli huquqini yoʻqotmasa, meros huquqi meros ochilgan vaqtdan yuzaga keladi. Guvohnoma olish merosxoʻrning huquqi, majburiyati emas, shu sababli uni soʻrash muddati belgilanmagan. Biroq choʻzish mol-mulkni saqlash, hujjatlarni yigʻish va boshqa merosxoʻrlar bilan nizoni murakkablashtirishi mumkin.

Mol-mulk yoʻqolishi yoki buzilishi xavfi boʻlsa, notariusga xabar bering. Notarius merosxoʻrlar, vasiyat majburiyati oluvchilar, kreditorlar yoki davlat manfaatida merosni muhofaza qilish choralarini, jumladan roʻyxatga olish va saqlashga topshirishni qoʻllashi mumkin.

Bular davlat bojining asosiy stavkalari. Notarius huquqiy va texnik tusdagi qoʻshimcha harakatlar uchun haq, xizmat joyidan tashqariga chiqqanda esa haqiqiy transport xarajatlarini ham olishi mumkin. Qonunda davlat boji imtiyozlari ham bor: masalan, meros qoldiruvchi bilan doimiy yashagan va shu uyda yashashni davom ettirayotgan ayrim uy-joy merosxoʻrlari, shuningdek sanab oʻtilgan omonatlar, sugʻurta summalari va boshqa aktivlar uchun.

Mol-mulk huquqi yoki qarindoshlik reyestrlardan koʻrinmasa, notariusga faqat pasport va oʻlim guvohnomasini olib bormang. Qarindoshlik, nikoh, familiya oʻzgarishi, vasiyatnoma, mulk huquqi, bank omonati yoki transport hujjatlarini tayyorlang. Tegishli hujjatni boshqa yoʻl bilan olish yoki tiklash imkonsiz boʻlsa, yuridik ahamiyatga ega faktni sud belgilashi mumkin.

Meros ochilgan joydagi notariusga ariza berib, qarindoshlikni tasdiqlang. Marhumning bolalari, eri yoki xotini va ota-onasi birinchi navbatdagi merosxoʻrlar boʻlib, marhumga yakka tartibda tegishli boʻlmagan mol-mulk ajratilgach, teng ulush oladi.

Voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz bolalar, mehnatga qobiliyatsiz er yoki xotin yoxud ota-ona borligini tekshiring. Ularning majburiy ulushi vasiyatnomadan qatʼi nazar amal qiladi, notarius esa guvohnoma berishda bunday shaxslar doirasini aniqlashi shart.

Notariusga murojaat qiling: bu holatning oʻzi meros huquqi yoʻqolganini anglatmaydi. Oliy sud guvohnoma olish huquq ekanini va uni berish haqidagi ariza muddati qonun bilan cheklanmaganini aytgan; olti oy hujjat beriladigan odatiy vaqtga tegishli.

Kvartira roʻyxatdan oʻtgan nikohda orttirilgan boʻlsa, marhumdan keyin qolgan er yoki xotin merosdan alohida oʻz ulushini talab qilishi mumkin. Notarius unga umumiy mol-mulkning yarmiga guvohnoma berishi mumkin, keyin faqat marhumning ulushi merosxoʻrlar oʻrtasida taqsimlanadi.

Merosxoʻrlar ulushlariga muvofiq boʻlish kelishuvini tuzishi, nizo boʻlsa, merosni sud boʻlishi mumkin. Meros qoldiruvchi bilan kamida uch yil yashagan merosxoʻr uy-joyni olishda imtiyozli huquqqa ega, lekin boshqalarning manfaatini saqlashi va zarur boʻlsa tovon toʻlashi shart.

Kreditor vasiyatnomani ijro etuvchiga yoki merosxoʻrlarga talab qoʻyishi mumkin. Merosxoʻrlar solidar qarzdor boʻladi, ammo faqat oʻziga oʻtgan mol-mulk qiymati doirasida javob beradi; bundan ortiq qarz merosxoʻrning shaxsiy pulidan qoplanmaydi.

Avval fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari va arxivlardan hujjat soʻrang. Uni boshqa yoʻl bilan olish yoki tiklash imkonsiz boʻlsa, sud qarindoshlik yoki meros qabul qilinganini belgilashi mumkin; arizada maqsad va oddiy tartibda hujjat olish imkonsizligi koʻrsatiladi.

Meros ochilgan joydagi notariusga alohida ariza bering va avval qarzlar hamda boshqa merosxoʻrlar uchun oqibatini tekshiring. Merosdan voz kechishni bekor qilib boʻlmaydi, merosning bir qismidan yoki shart bilan voz kechishga esa umumiy qoida boʻyicha yoʻl qoʻyilmaydi.

Mol-mulk tarkibi, marhumdan keyin qolgan er yoki xotinning ulushi, majburiy ulush, noloyiq merosxoʻr, vasiyatnomaning haqiqiyligi yoki merosxoʻrlar oʻrtasidagi taqsimot boʻyicha nizo boʻlsa, sud kerak. Hujjat bilan tasdiqlash yoki hujjatni tiklashning iloji boʻlmasa, qarindoshlik, qaramogʻida boʻlish, merosni qabul qilish yoki ochilish joyi faktlari alohida ish yuritishda belgilanadi.

Vasiyatnomani haqiqiy emas deb topish uchun aniq asos zarur. Notoʻgʻri shakl, tuzish, imzolash yoki tasdiqlash tartibining buzilishi vasiyatnomaning haqiqiy emasligiga olib kelishi mumkin, qarindoshning marhum xohishidan norozi boʻlishi esa oʻzi alohida asos emas.

Murojaatdan oldin oʻlim guvohnomasi, qarindoshlik va nikoh hujjatlari, vasiyatnoma yoki u haqdagi maʼlumotlar, aktiv hujjatlari, notarius javoblari va merosxoʻrlar yozishmalarini saqlang. Talabda uch masalani ajrating: marhumga nima tegishli boʻlgan, kim vorislikka chaqiriladi va har kimning ulushi qancha. Bu er-xotinning shaxsiy ulushini meros bilan aralashtirmaslik va majburiy ulushni toʻgʻri hisoblashga yordam beradi.

Har bir aktivni alohida qatorga yozing: nomi, hujjatdagi egasi, olish asosi va sanasi, taxminiy qiymati, cheklovi hamda asl hujjat saqlanadigan joy. Pul uchun bank va hisobni, koʻchmas mulk uchun manzil va roʻyxat maʼlumotlarini, avtomobil uchun roʻyxat maʼlumotlarini koʻrsating. Bunday reyestr qaysi hujjat yetishmasligini va qaysi obyekt guvohnoma yoki nizoga kirishini aniqlashga yordam beradi.

Guvohnoma soʻrashning oxirgi muddati belgilanmagan deb rasmiylashtirishni ortga surmang. Merosxoʻrning huquqi meros ochilgan vaqtdan yuzaga keladi, ammo hujjatlar yigʻilmasa, mol-mulkni saqlash, boʻlishga kelishish va meros tarkibini tasdiqlash qiyinlashadi. Notarius va boshqa merosxoʻrlarga murojaatlarni qayd eting, har bir eʼtirozni aniq aktiv, navbat va ulush bilan bogʻlang.