Fuqarolik sudiga daʼvo qanday beriladi

Odatda ariza javobgar yashaydigan joydagi sudga beriladi. Javobgar tashkilot boʻlsa, uning davlat roʻyxatidan oʻtgan joyi hisobga olinadi. Ayrim talablar boʻyicha daʼvogar oʻz yashash joyidagi sudni tanlashi mumkin. Imoratga boʻlgan huquq haqidagi nizo esa koʻchmas mulk joylashgan yerda koʻriladi. Shu sabab uyingizga eng yaqin sud har doim ham tegishli sud boʻlavermaydi.

Odatdagi mulkiy talab uchun davlat boji daʼvo bahosining 4 foizi, biroq kamida bir bazaviy hisoblash miqdori — BHMni tashkil qiladi. Boshqa nomulkiy talablar uchun shu ilovadagi umumiy stavka ikki BHM, lekin ayrim ishlarning alohida stavkalari bor. Mehnat, aliment va qonunda koʻrsatilgan boshqa talablar bilan murojaat qiluvchi daʼvogarlar davlat bojidan ozod etiladi.

Ha, Fuqarolik protsessual kodeksi elektron murojaat qilishga yoʻl qoʻyadi. Buning uchun Oliy sudning my.sud.uz interaktiv xizmatlar portalidan foydalaniladi; elektron shakl ariza mazmuni va ilovalarga qoʻyilgan talablarni bekor qilmaydi. Shu usulda yuborilganda arizaning javobgarlar soniga teng nusxalari qogʻozda talab etilmaydi.

Arizani qabul qilish masalasi kelib tushganidan keyin oʻn kundan kechiktirmay hal qilinadi. Keyin ish tayyorlanadi va koʻriladi: umumiy koʻrish muddati tayyorlash tugaganidan keyin bir oy, qonunda alohida istisnolar ham bor. Demak, bu oyni fayllar portalga yuborilgan kundan hisoblash toʻgʻri emas.

Fuqarolik sudi, jumladan, fuqarolik, oila, mehnat va uy-joy munosabatlaridan kelib chiqadigan nizolarni, agar taraflardan biri fuqaro boʻlsa, koʻradi; qonun boshqa sud yoki organga topshirgan ishlar bundan mustasno. Shaxsiy qarzni qaytarish, ish haqini undirish yoki oilaning kvartirasini boʻlish talabi shu doiraga kirishi mumkin. Davlat organining hokimiyat vakolatiga asoslangan qarorini nizolashda esa ishning qaysi sudga taalluqliligi alohida tekshiriladi.

Odatdagi birinchi instansiya — fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman yoki shahar sudi. Avval nizoning turini, keyin hududni aniqlang. Arizada sudning toʻliq rasmiy nomini yozing va javobgar yoki mulk manzili aynan shu sud faoliyat hududiga kirishini tekshiring. Faqat oʻz manzilingizga qarab sud tanlash yetarli emas.

Daʼvogar tanlashi mumkin boʻlgan holatlar ham bor. Quyidagilar kundalik nizolarga tegishli roʻyxatning bir qismi: aliment, otalikni belgilash, sogʻliqqa zarar yoki boquvchining vafoti bilan bogʻliq zararni undirish talabi oʻz yashash joyida ham berilishi mumkin. Javobgarning manzili nomaʼlum boʻlsa, uning mol-mulki turgan yoki oxirgi maʼlum yashash joyi hisobga olinadi. Voyaga yetmagan bolalari yonida boʻlishi, nogironligi yoki ogʻir kasalligi tufayli borishi qiyin boʻlgan daʼvogar nikohdan ajratish talabini oʻz yashash joyida berishi mumkin.

Imoratga boʻlgan huquq, mol-mulkni xatlashdan ozod qilish va yerdan foydalanish tartibi haqidagi talablarga alohida sudlovga tegishlilik qoʻllanadi. Masalan, kvartiraga mulk huquqi yuzasidan nizoni sizga qulayligi uchungina oʻz hududingizdagi sudga yuborib boʻlmaydi. Mulk manzilini boj toʻlashdan va ariza yuborishdan oldin tekshirish kerak.

Arizada majburiy maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak: sud nomi; daʼvogarning maʼlumotlari va manzili; ariza vakil orqali berilsa, vakilning maʼlumotlari; javobgarning maʼlumotlari va manzili; talab; baholanadigan daʼvoning bahosi; talabga asos boʻlgan holatlar va dalillar; qonun yoki shartnoma talab qilsa, sudgacha tartibga rioya etilgani; ilova qilinadigan hujjatlar roʻyxati. Arizani daʼvogar yoki tegishli vakolati boʻlgan vakil imzolaydi.

Talab qismidan siz qanday sud qarorini soʻrayotganingiz bilinishi kerak. «Masalani hal qilib bering» degan jumla buning oʻrnini bosmaydi. Pul nizosida asosiy qarz, boshqa undiriladigan summalar, ularni hisoblash asosi va jami miqdorni ajrating. Mol-mulk haqida talab qoʻyilsa, obyektni hujjatlardagi maʼlumot bilan solishtirish mumkin boʻladigan tarzda tasvirlang.

Daʼvoga tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi: bayon qilingan holatlarning dalillari; majburiy sudgacha tartibga rioya etilgani; davlat boji va pochta xarajatlari toʻlangani; arizani vakil imzolasa, uning vakolati. Aniq dalillar nizo turiga qarab oʻzgaradi. Masalan, tilxat, shartnoma, bank oʻtkazmasi, kvartira hujjatlari, yozishmalar yoki qarz hisob-kitobi kerak boʻlishi mumkin. Bu barcha ishlar uchun bir xil yopiq roʻyxat emas, amaliy misollardir.

Elektron topshirishda fayllar oʻqilishini, barcha sahifalar va imzolar borligini tekshiring. Fayl nomlari arizadagi ilovalar roʻyxatiga mos boʻlsin. Fayl yuklangani ish yuritishga qabul qilinganini anglatmaydi: elektron murojaat ham protsessual arizadir. Arizada elektron pochta manzilini koʻrsatish sud hujjatlari va xabarnomalarini shu shaklda olishga rozilik hisoblanadi.

BHM oʻzgaradigan bazadir: uning amaldagi miqdori sahifada avtomatik qoʻyiladi — 440 000 soʻm. Bir nechta mustaqil mulkiy talabda boj daʼvoning umumiy summasidan, bir nechta mustaqil nomulkiy talabda esa har bir talab uchun hisoblanadi. Bir-biridan kelib chiqadigan talablar bir vaqtda bildirilsa, boj faqat asosiy talab boʻyicha olinadi.

Imtiyoz daʼvoning asosiga qarab tekshiriladi. Ish haqi va boshqa mehnat talablari, aliment, sogʻliqqa zarar, boquvchining vafoti bilan bogʻliq zarar hamda isteʼmolchi huquqi buzilishi boʻyicha talablar shular jumlasidan. Bu qonundagi roʻyxatning bir qismi, barcha fuqarolarni har qanday daʼvo uchun ozod qilish emas. Tegishli imtiyozni arizada koʻrsating va uning qoʻllanishini tushuntiradigan hujjatlarni ilova qiling.

Bojni birdaniga toʻlashga imkon boʻlmasa, mulkiy ahvolni tasdiqlovchi maʼlumot bilan kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash, yoxud miqdorini kamaytirish haqida asoslantirilgan iltimosnoma bering. Masalani sud hal qiladi. Toʻlovni oʻzingiz kamaytirib, imtiyoz berilgan deb hisoblay olmaysiz; pochta xarajatlari murojaat rekvizitlari boʻyicha alohida tekshiriladi.

Ajrimdagi asosni oʻqing: notoʻgʻri sud, ariza mazmunidagi kamchilik, toʻlov yoki vakolat tasdigʻi yoʻqligi turlicha tuzatiladi. Arizaning qaytarilishi kamchilik bartaraf etilgach yangidan murojaat qilishga toʻsqinlik qilmaydi; ajrim ustidan shikoyat ham berish mumkin. Ajrimni dastlabki hujjatlar va toʻlov tasdigʻi bilan saqlang.

Qaysi hujjat kerakligini, nimani tasdiqlashini, kimda ekanini va nega oʻzingiz olishingiz qiyinligini tushuntiring. Sud iltimosnoma asosida dalillarni toʻplashga yordam berishi mumkin. «Sud hammasini tekshirsin» degan umumiy soʻrov aniq holat va hujjatni koʻrsatish oʻrnini bosmaydi.

Sababni oldindan sudga bildiring va tasdiqlovchi hujjatni bering. Ishni ishtirokingizsiz koʻrishni soʻrashingiz mumkin, biroq sud qatnashishni majburiy deb topishi ham mumkin; oqibatlar xabardor etilganlik va sababning uzrliligiga bogʻliq. Sud xabarini shunchaki eʼtiborsiz qoldirish protsessual xavf tugʻdiradi.

Toʻlov tasdigʻini taqdim eting va qaysi masalalar, jumladan xarajatlar, hali hal boʻlmaganini aniqlashtiring. Sudga murojaatdan keyin talab ixtiyoriy bajarilsa, xarajatlar javobgarga yuklatiladi. Bu javobgar talabni bajarmasdan turib daʼvogar shunchaki daʼvodan voz kechgan vaziyatdan farq qiladi.

Kim, nimani va qachon bajarishini hamda sud xarajatlarini kim toʻlashini yozing. Taraflar xarajatlarni taqsimlamasa, bitimni tasdiqlashda bu masalani sud hal qiladi. Kelishuv bitimi oʻz-oʻzidan bojni budjetdan qaytarishning umumiy asosi emas, shuning uchun toʻlovning yarmi albatta qaytadi deb kelishmang.

Arizani qabul qilishni rad etish, daʼvodan voz kechish va daʼvoni qanoatlantirishni rad etish boshqa-boshqa holatlardir. Bojni qaytarish asoslari orasida arizani qaytarish yoki qabul qilishni rad etish, ortiqcha toʻlov va bevosita sanalgan boshqa vaziyatlar bor; ishda yutqazishning oʻzi yetarli emas. Qaytarish toʻlovchining yozma arizasi yoki sud hujjati asosida bojni undirgan organ orqali rasmiylashtiriladi; mediativ kelishuvning alohida asosi bor, uni kelishuv bitimi bilan aralashtirmang.

Majlis boshida sudya koʻriladigan ishni eʼlon qiladi (FPK 210-modda). Sud kelganlarning shaxsini aniqlab, vakillar vakolatini tekshiradi (FPK 213-modda), soʻng raislik qiluvchi protsessual huquq va majburiyatlarni tushuntiradi (FPK 217-modda). Shaxs hujjatini, boshqa odam nomidan qatnashsangiz, ishonchnomani tayyorlang.

Birinchi majlisga talabning qisqa bayoni va voqealar tartibida joylashtirilgan dalillarni tayyorlang. Sudya majlisga rahbarlik qiladi, holatlar va taraflarning huquqlarini aniqlaydi. Javobgar qaysi faktni tan olishi, qaysisiga qarshi chiqishi va siz nimaga asoslanayotganingizni tushuntiring. Har bir iltimosnomani hal qilinadigan aniq masalaga bogʻlang. Qoʻshimcha dalil yoki boshqa ishtirokchi kerak boʻlsa, birinchi majlisning oʻzida ish tugamasdan, koʻrish keyinga qoldirilishi mumkin.

Umumiy qoida boʻyicha apellatsiya hal qiluv qarori qabul qilingan kundan bir oy ichida beriladi. Soddalashtirilgan ish yuritishda, shuningdek normada koʻrsatilgan davlat yerini oʻzboshimchalik bilan egallash va imoratni buzish ishlarida muddat oʻn kun. Oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash uchun uzrli sabab boʻlishi kerak. Iltimosnoma qaror qabul qilinganidan keyin uch oydan kechiktirmay beriladi.

Shikoyat apellatsiya sudiga yoʻllanadi, lekin birinchi instansiya sudi orqali topshiriladi. Sud nomi, oʻzingiz haqingizdagi maʼlumot, ish raqami va nizolashilayotgan hujjat, qarordagi xatolar, soʻrov va ilovalar roʻyxatini koʻrsating, shikoyatni imzolang. Toʻlov tasdigʻini, vakil imzolasa vakolat hujjatini ilova qiling; qogʻozdagi shikoyatga zarur nusxalar ham qoʻshiladi.

Shikoyat muddatini qarorning ijrosi bilan aralashtirmang. Odatda hal qiluv qarori apellatsiya muddati oʻtgach, shikoyat berilgan boʻlsa va qaror bekor qilinmasa, apellatsiyada koʻrilganidan keyin qonuniy kuchga kiradi. Oilaviy talabning mazmuni nikohdan ajratish va mol-mulkni boʻlish sahifalarida tushuntirilgan. Ular ariza shaklini toʻldirishdan oldin daʼvoning predmetini aniqlashga yordam beradi.