Nikoh shartnomasi qanday tuziladi

Ha, shartnoma nikoh davomida istalgan vaqtda, jumladan nikoh qayd etilganidan koʻp yil oʻtgach ham tuziladi. Nikohdan oldin tasdiqlangan hujjat nikoh davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan kuchga kiradi. Nikohni qayd ettirmasdan birga yashashning oʻzi shartnomani kuchga kiritmaydi.

Birgalikdagi, ulushli yoki alohida mulk tartibini, xarajatlarni, daromadlarda ishtirok etish va oʻzaro taʼminotni belgilash mumkin. Shartnoma mavjud va boʻlajak mol-mulkni, bitta kvartirani yoki muayyan daromad turini qamrab olishi mumkin. Barcha mulkning tartibini birdaniga oʻzgartirish shart emas.

Yoʻq, nikoh shartnomasi bolalarga nisbatan huquq va majburiyatlarni hamda er-xotinning shaxsiy nomulkiy munosabatlarini tartibga solmaydi. Sudga murojaat qilishni taqiqlash yoki yordamga muhtoj mehnatga layoqatsiz er yoxud xotinni taʼminot olish huquqidan mahrum qilish ham mumkin emas. Ikkala taraf imzolagani bunday shartlarni qonuniy qilib qoʻymaydi.

Nikoh shartnomasini notarial tasdiqlash, oʻzgartirish yoki bekor qilish uchun davlat boji undirilmaydi. Qoʻshimcha huquqiy va texnik harakatlar uchun haq alohida qoidalarga muvofiq toʻlanadi. Notarial tasdiqlanadigan bitim loyihasini mustaqil tayyorlagan shaxslar uchun qonunda qoʻshimcha toʻlovlardan ozod qilish nazarda tutilgan.

Shartnomada boshqa tartib belgilanmasa, umumiy mablagʻlar hisobiga orttirilgan mol-mulk odatda umumiy birgalikdagi mulk hisoblanadi. Kvartira yoki omonat faqat bir kishining nomida ekanligi uni oʻz-oʻzidan shaxsiy mulkka aylantirmaydi. Uy-roʻzgʻor yuritgan, bolalarni parvarish qilgan yoki boshqa uzrli sabab bilan mustaqil daromad olmagan er yoxud xotin ham umumiy mulkka huquqli.

Nikohgacha boʻlgan mol-mulk, hadya va meros odatda tegishli er yoki xotinning mulki hisoblanadi. Biroq umumiy mablagʻ, boshqa tarafning mablagʻi yoki mehnati hisobiga mulk qiymati ancha oshirilgan boʻlsa, uni umumiy mulk deb topish uchun asos yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli kvartiraning dastlabki maqomi, keyingi taʼmir va unga qoʻshiladigan mablagʻni hisobga olish tartibini ajratib yozish foydali.

Nikoh shartnomasida turli mulkiy tartiblar belgilanishi mumkin. Alohida mulk tartibida muayyan mol-mulk er yoki xotindan biriga tegishli boʻladi. Ulushli mulkda ulushlar oldindan belgilanadi. Birgalikdagi mulkda esa mol-mulk boʻlinguncha ulushlar ajratilmaydi. Masalan, uy-joy uchun alohida tartib belgilab, qolgan mol-mulkka odatdagi tartibni saqlash mumkin. Mulk huquqi bilan buyumdan vaqtincha foydalanish huquqini bir xil maʼnoda yozmang.

Shu norma oʻzaro taʼminot, oilaviy xarajatlar, bir-birining daromadida ishtirok etish, uchinchi shaxslar bilan mulkiy shartnomalar tuzish, birgalikda tadbirkorlik qilish va ajrashgandan keyin mulk berishni ham tartibga solishga ruxsat beradi. Huquq va majburiyatlarni muddatga yoki qonuniy shartga bogʻlash mumkin. Har bir toʻlov uchun kim kimga toʻlashi, majburiyat qaysi voqeadan boshlanishi, summa qanday hisoblanishi va majburiyat qachon tugashi aniq yozilsin.

Kreditlar boʻyicha er-xotin oʻrtasidagi ichki toʻlov tartibini yozing, lekin bankning huquqlari ham shu bilan oʻzgaradi deb hisoblamang. «Kreditni er toʻlaydi» degan shart er-xotin oʻrtasidagi munosabatni qonun doirasida belgilaydi. Xotin birgalikda qarz oluvchi sifatidagi majburiyatdan ozod etildimi, degan masala alohida hal qilinadi: qarzni boshqa shaxsga oʻtkazish uchun kreditor roziligi kerak.

Shaxsiy majburiyat boʻyicha undiruv odatda tegishli er yoki xotinning mulkiga qaratiladi; u yetmasa, kreditor uning ulushini ajratishni talab qilishi mumkin. Umumiy majburiyatda, shuningdek sud bir taraf olgan barcha mablagʻ oila ehtiyojiga sarflanganini aniqlasa, undiruv umumiy mol-mulkka ham qaratiladi. Demak, faqat bitta qarz oluvchining imzosi qarzning oilaviy xususiyatini oʻz-oʻzidan hal qilmaydi.

Notarius ishtirokchilarning muomala layoqatini tekshiradi. Ammo hujjat va imzoning oʻzi erkin hamda ongli rozilik oʻrnini bosmaydi. Har bir taraf ajrashganda unda qanday mol-mulk qolishini, qaysi toʻlovlarni zimmasiga olayotganini va shartlar kelajakdagi xaridlarga ham tatbiq etiladimi — shularni tushunishi kerak. Noaniq yoki kelishilmagan jumlani keyin ogʻzaki vaʼda bilan izohlash oʻrniga loyihaning oʻzida tuzating.

Muayyan loyiha uchun nikoh haqidagi maʼlumot, kvartira yoki boshqa mulk hujjatlari, kredit shartnomasi, toʻlov jadvali va qarz qoldigʻi toʻgʻrisidagi maʼlumotni tayyorlang. Bu barcha holat uchun yopiq majburiy roʻyxat emas, shartlarni kelishishga yordam beradigan hujjatlar toʻplamidir. Kelajakdagi daromadlar haqidagi shartnoma bilan allaqachon garovda turgan kvartira haqidagi shartnoma bir xil tekshirilmaydi.

Joriy yil boshidan Oʻzbekiston fuqarosining shaxsini tasdiqlovchi hujjat aslini notariusga taqdim etish talabi bekor qilingan: rekvizit va biometrik maʼlumot orqali aniqlash nazarda tutilgan. Qogʻozdagi asl hujjat talab etilmasligi shaxs tekshirilmasligini anglatmaydi. Nikoh shartnomasining notarial tasdigʻi saqlangan, oddiy imzolangan fayllarni oʻzaro yuborish buning oʻrnini bosmaydi.

BHM — bazaviy hisoblash miqdori, uning amaldagi qiymati 440 000 soʻm. Tariflar majburiy paket narxini emas, koʻrsatilgan harakatlarning eng yuqori haqini belgilaydi. Xususiy amaliyot bilan shugʻullanuvchi notarius kamroq olishi mumkin, lekin belgilangan maksimumdan oshira olmaydi. Hisobda xizmat turi, hisoblash bazasi va hajmi, masalan, tayyorlangan sahifalar soni koʻrinishi kerak.

Jadvaldagi barcha qatorlarni avtomatik qoʻshmang. Mustaqil loyiha uchun ozod qilish qoʻllansa, shu loyihani tayyorlash haqini ayni paytda muqarrar xarajat deb boʻlmaydi. Notarius joyiga chiqsa, qonun amalda qilingan transport xarajatlarini alohida qoplashni nazarda tutadi. Bunday xarajat boʻlib oʻtgan chiqishga bogʻliq va nikoh shartnomasi uchun davlat boji hisoblanmaydi.

Notarial xarajatni tekshirishda buyurtma qilingan ikkita harakat — boshqa bitim loyihasi va tushuntirish — maksimal stavkada 20% + 5% = BHMning 25 foizi, yaʼni 440 000 × 0,25 boʻladi. Bu kvartira qiymatining foizi emas, BHMning choragi; boshqa harakatlar va mustaqil loyiha uchun ozod qilish alohida tekshiriladi.

Bunday shart taraflardan birini oʻta noqulay ahvolga solishi mumkin. Plenum nikohda orttirilgan mulkka boʻlgan huquqdan butunlay mahrum qilishni shartni nizolash asosiga misol sifatida koʻrsatadi. Sud shartnoma mazmunini baholaydi; imzolash paytidagi rozilik keyinchalik haqiqiy emas deb topishni talab qilishni istisno etmaydi.

Bu masala nikoh shartnomasining ruxsat etilgan mazmuniga kirmaydi. Bolalar va shaxsiy munosabatlar haqidagi shartlarni er-xotinning mulkiy shartlaridan ajratish kerak. Sudga murojaat qilgani uchun kvartiradan mahrum qilish yoki bolaning manfaatini himoya etishni shartnoma bilan taqiqlash mumkin emas.

Ipoteka shartnomasi va qarzdorlar tarkibini tekshiring. Shartnomada boshqacha tartib boʻlmasa, garovdagi koʻchmas mulkni boshqa shaxsga oʻtkazish uchun ipoteka oluvchining roziligi, qarzni oʻtkazish uchun esa kreditor roziligi kerak. Kvartira kimga qolishi haqidagi ichki yozuv garovni bekor qilmaydi va birgalikda qarz oluvchini kreditdan avtomatik chiqarmaydi.

Mulkni va ichki qarzni taqsimlashni bank oldidagi majburiyat bilan solishtirish kerak. Qarzni oʻtkazishga kreditor roziligisiz er-xotin kelishuvi bank uchun qarzdorni oʻzgartirmaydi. Kreditga olingan kvartira nizosi sudga chiqsa, Plenum kredit tashkilotining ishda ishtirokini nazarda tutadi.

Er yoki xotin shartnoma tuzilgani, oʻzgartirilgani yoki bekor qilinganini oʻz kreditoriga bildirishga majbur. Bu bajarilmasa, u majburiyatlari boʻyicha shartnoma mazmunidan qatʼi nazar javob beradi. Xabarning nusxasi bilan birga uni kreditor olganini tasdiqlovchi maʼlumotni ham saqlang.

Shartnomani bajarishdan bir taraflama bosh tortishga yoʻl qoʻyilmaydi. Oʻzaro kelishib notarial oʻzgartirish taklif qilish, nizo boʻlsa qonuniy asos bilan sudga murojaat qilish mumkin. Faqat qulayroq shartni xohlash ikkinchi tarafning shartnomani jiddiy buzganini hali isbotlamaydi.

Bu bitimni haqiqiy emas deb topish uchun asos boʻlishi mumkin. Tahdid mazmuni, xabarlar, ishtirokchining holati va imzolash bilan bogʻliqlikni isbotlash kerak. Oila kodeksi shartnomani toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topishga yoʻl qoʻyadi, shuning uchun bitta nizoli band har doim butun hujjat bekor boʻlishini anglatmaydi.

Odatda nikoh tugashi bilan shartnoma ham tugaydi, biroq nikohdan keyingi davr uchun maxsus belgilangan majburiyatlar amal qilishda davom etadi. Toʻlov muddati, sharti, hisoblash asosi va tegishli voqea yuz berganini tekshiring. Taraflar endi er-xotin emasligining oʻzi ajrashgandan keyingi taʼminot shartini eʼtiborsiz qoldirishga asos emas.

Er-xotin oʻzaro kelishib, shartnomani istalgan vaqtda ayni notarial shaklda oʻzgartirishi yoki bekor qilishi mumkin. Agar masalani sud orqali hal qilish kerak boʻlsa, avval ikkinchi tarafga taklif yuboriladi. Rad javobi olingach yoki belgilangan muddatda javob kelmasa, sudga murojaat qilish mumkin. Qonun, shartnoma yoki taklifda muddat belgilanmagan boʻlsa, oʻttiz kun kutish kerak.

Sud orqali bekor qilishga shartnomaning jiddiy buzilishi, haqiqiy emaslikka esa bitim talablari yoki mazmunidagi taqiqlar buzilgani asos boʻlishi mumkin. Bular boshqa-boshqa talablardir. Dastlabki matn, keyingi kelishuvlar, bajarilgan majburiyatlar dalili va oʻzgartirish haqidagi yozishmalarni saqlang: ular qanday majburiyat boʻlgani va imzodan keyin nima sodir boʻlganini koʻrsatadi.

2025-yil 9-sentabrdagi PQ-280-son qaror respublikada tasdiqlangan nikoh shartnomalari nusxalari «Notarius» tizimiga yuklanishi hisobiga ularning aslini talab qilishni dekabrdan, fuqarolarning shaxs hujjati aslini taqdim etishni esa 2026-yil yanvardan bekor qilgan. Oʻzgarishlar hujjatlar bilan ishlashni yengillashtiradi, lekin nikoh shartnomasining notarial shaklini bekor qilmaydi.

Narxni tekshirganda 2026-yil iyuldagi tahrirdagi tariflardan foydalaning. Shartnomaning oʻzi uchun bojdan alohida ravishda 2026-yil 3-martdagi PF-33-son farmon nikoh shartnomasini tuzgan nikohlanuvchilarni nikohni qayd etish bojidan ozod qilish tartibini nazarda tutadi. Shu farmondagi yosh oilalarni 2027-yildan qoʻllab-quvvatlash choralarini hozir berilayotgan toʻlov deb koʻrsatib boʻlmaydi.

Shartnoma boʻlmasa yoki u faqat ayrim mulkni qamrasa, qolgan mulkka tegishli qonuniy tartib qoʻllanadi. Umumiy tartib mol-mulkni boʻlish sahifasida tushuntirilgan. Majburiyat buzilib, daʼvo kerak boʻlsa, sudga daʼvo berish haqidagi maqolada sudni tanlash va ilovalar koʻrsatilgan.