Aliment qancha toʻlanadi va uni qanday undirish mumkin?

Bu yerda aliment oluvchining huquqlari yoritilgan; ish beruvchining ish haqi va ushlab qolishlarni hisoblash vazifalari tax-legal.uz saytidagi ish haqi haqidagi maqolada tushuntirilgan.

Har bir bola uchun aliment eng kam ish haqining 26,5 foizidan kam boʻlmasligi kerak; qonundagi nomi — mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori. 2026-yil 1-sentabrdan bu miqdor oyiga 1 360 000 soʻm, shuning uchun bir bolaga eng kam aliment 360 400 soʻmni tashkil etadi; daromaddan ulush hisoblanganda bundan koʻproq chiqishi mumkin.

Ha: voyaga yetmagan bolani taʼminlash ikkala ota-onaning majburiyati, aliment undirish uchun nikohni bekor qilish shart emas. Ota yoki ona bolaga ixtiyoriy ravishda taʼminot bermasa, ikkinchi taraf sud buyrugʻi chiqarishni soʻrashi yoki daʼvo arizasi berishi mumkin.

Rasmiy daromad boʻlmasa, daromad oʻzgarib tursa yoki uni ulush sifatida undirishning imkoni boʻlmasa, sud har oy toʻlanadigan qatʼiy summani belgilashi mumkin. Aliment oldin ulushda belgilangan boʻlsa, qarz davrida ish yoki daromadni tasdiqlovchi hujjatlar boʻlmaganda MIB qarzni undirish paytidagi mamlakatdagi oʻrtacha ish haqi asosida hisoblaydi, eng kam aliment miqdoriga avtomatik tenglashtirmaydi.

Odatda sudga murojaat qilingan kundan undiriladi. Oldingi uch yil uchun undirishga taʼminot olish choralari koʻrilgani va toʻlovchi undan boʻyin tovlagani isbotlansa yoʻl qoʻyiladi; ota-onaning alohida yashaganining oʻzi buni isbotlamaydi.

Aliment undirishni talab qilayotgan daʼvogar davlat bojidan ozod etiladi. Bu qoida aynan aliment talabiga tegishli: bitta arizaga qoʻshilgan boshqa talablar ham avtomatik ravishda bojdan ozod boʻladi, deb hisoblamang.

Avvalo nima talab qilayotganingizni ajrating: bolaga muntazam taʼminot, yigʻilgan qarzni undirish yoki belgilangan miqdorni oʻzgartirish. Joriy toʻlovlarda har bir bola uchun eng kam miqdorni saqlagan holda daromaddan ulush undirish qoidasi qoʻllanadi. Sud taraflarning moddiy va oilaviy ahvolini hamda eʼtiborga loyiq boshqa holatlarni hisobga olib, ushbu ulushni oshirishi yoki kamaytirishi mumkin.

Ish haqidan ushlab qolish soliqlar ushlanganidan keyingi summadan hisoblanadi. Oila kodeksiga koʻra, shu jumladan xorijda olingan pul va natura shaklidagi daromadlar ham hisobga olinadi; chet el valyutasidagi daromad undirish kunidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga oʻgiriladi. Biroq ayrim toʻlovlarga undiruv qaratilmaydi: bola tugʻilganda, homiladorlik va tugʻish munosabati bilan berilgan pullar hamda olingan aliment shular jumlasidan; bu himoyalangan toʻlovlar roʻyxatining bir qismi.

Ota-ona rozi boʻlsa, notarial tasdiqlangan yozma kelishuv tuzishi mumkin: u ijro varaqasi kuchiga ega. Voyaga yetmagan bola uchun kelishilgan summa sud orqali olinishi mumkin boʻlgan miqdordan kam boʻlishi mumkin emas. Kelishuvda daromaddan ulush, davriy qatʼiy summa, biryoʻla toʻlov, mol-mulk berish, boshqa kelishilgan usullar yoki ularning bir nechtasini qoʻllash nazarda tutilishi mumkin.

Kelishuvni bir tomonlama oʻzgartirib boʻlmaydi; oʻzaro kelishilgan oʻzgartirishlar ham dastlabki shaklda rasmiylashtiriladi. Bunday hujjatsiz ixtiyoriy pul yuborilishi oluvchini sudga murojaat qilish huquqidan mahrum etmaydi. Ogʻir kasallik yoki boshqa favqulodda holatlarda ikkinchi ota-onadan bolaning qoʻshimcha xarajatlarida ishtirok etishni alohida talab qilish mumkin: sud ota-onaning ahvolini hisobga olib, ularning miqdorini belgilaydi.

Sud buyrugʻi ariza kelganidan keyin uch kun ichida, sud majlisisiz va ota-onani chaqirmasdan chiqariladi. Aliment haqidagi buyruq darhol ijro etilishi lozim. Ammo qarzdor nusxani olganidan keyin oʻn kun ichida eʼtiroz bildirishi mumkin: bunda sud buyruqni bekor qiladi va talabni daʼvo tartibida berish mumkinligini tushuntiradi.

Daʼvo arizasida holatlarni batafsil yozing: qanday miqdorni soʻrayapsiz, nega ulushda undirish mos emas, bolaning ehtiyojlari va daromadlar haqidagi maʼlumotlar nimaga asoslangan. Qonun holatlar va dalillarni koʻrsatishni talab qiladi; ularni tasdiqlovchi hujjatlar arizaga qoʻshiladi. Aliment undirish haqidagi ishni koʻrish muddati ishni tayyorlash tugaganidan keyin koʻpi bilan yigirma kun: bu ariza berganingizdan yigirma kun oʻtib pul keladi, degani emas.

Nizo hali koʻrilayotgan boʻlsa, alimentni vaqtincha undirish masalasini qoʻyish mumkin. Sudya ish yakuniy hal etilguniga qadar bunday ajrimni bolaning tugʻilganlik guvohnomasida ota yoki ona deb yozilgan shaxsga nisbatan chiqarishi mumkin.

Toʻlovchining ish joyi maʼlum boʻlsa, ijro hujjatini ish haqi toʻlaydigan tashkilotga taqdim etish mumkin. Pul kelmasa, MIB ushlab qolish toʻgʻri bajarilayotganini va mablagʻ oʻz vaqtida oʻtkazilayotganini tekshiradi. Oluvchi ish haqi berilgan sana bilan aliment tushgan sanani solishtirishi mumkin: ish beruvchi ushlangan pulni daromad toʻlanganidan uch kundan kechiktirmasdan, aliment toʻlovchining hisobidan oʻtkazishi shart.

Quyida aliment oluvchiga kerak boʻladigan asosiy hujjatlar va muddatlar keltirilgan. Ilovalar talabga bogʻliq: sud buyrugʻi uchun talabni tasdiqlovchi hujjatlar, daʼvo uchun esa tegishli holatlar dalillari, vakil qatnashsa uning vakolatini tasdiqlovchi hujjat ham kerak. Bu amaliy roʻyxat boʻlib, har qanday oilaviy nizoda talab qilinadigan barcha hujjatlarni qamrab olmaydi.

Oʻtgan davr uchun aliment soʻrasangiz, taʼminot talab qilganingizni tasdiqlovchi mavjud dalillarni ilova qiling: masalan, toʻlashni soʻrab yozgan xabarlaringiz va ikkinchi ota-onaning javoblari. Ular sud aniqlashi kerak boʻlgan taʼminot olish choralarini hamda toʻlovchining boʻyin tovlaganini koʻrsatishga xizmat qiladi. Buni allaqachon berilgan ijro hujjati boʻyicha qarz bilan aralashtirmang: aybli ravishda toʻlanmagan bunday qarz butun davr uchun undirilishi mumkin.

Davlat ijrochisidan nizoli davr va berilgan pullarni koʻrsatgan holda qarzdorlik hisob-kitobini soʻrang. Miqdor sud hujjati yoki notarial kelishuvga asosan aniqlanadi. Tekshirish uchun tegishli oylar daromadi haqidagi maʼlumotlarni, bank tasdiqlari va tilxatlarni toʻplang: daromad hujjatlari boʻlmagani qarzning mamlakatdagi oʻrtacha ish haqi asosida hisoblanishiga olib kelishi mumkin.

Qarz avval daromaddan, u yetmasa hisobvaraqlardagi pullardan, soʻng undiruv qaratilishi mumkin boʻlgan mol-mulkdan undiriladi. Aliment qarzdorligini ish haqidan ushlashda qonun amalda hisoblangan ish haqining yetmish foizigacha ushlab qolishga ruxsat beradi. Bu qarzni uzishdagi cheklov; bir bolaga joriy alimentning yangi ulushi emas.

Sud orqali undiriladigan toʻlov toʻlovchining aybi bilan kechiksa, aliment oluvchiga toʻlanmagan summadan har kun uchun 0,1% neustoyka toʻlanadi. Neustoyka — toʻlov kechikkani uchun qoʻshimcha undiriladigan summa; ijro jarayonida uni davlat ijrochisi hisoblab undiradi. Kelishuv boʻyicha javobgarlik alohida belgilanadi, shuning uchun sud orqali undirish formulasini har qanday ogʻzaki vaʼdaga avtomatik qoʻllab boʻlmaydi.

Qarzdordan undiradigan mol-mulk topilmasa, Aliment toʻlovlari jamgʻarmasidan pul avtomatik tayinlanmaydi. Nizom bu toʻlovni voyaga yetmagan bolani taʼminlashdan boʻyin tovlagan qarzdorning jinoiy javobgarlikka tortilgani va shu jinoyat natijasida yuzaga kelgan qarzni qoplash bilan bogʻlaydi. Qonundagi barcha undirish choralari samara bermasa, ijrochi alimentni qoplash haqida qaror chiqarib, uni jamgʻarmaga yuboradi.

Jamgʻarma qarorda koʻrsatilgan summani qarorni olganidan ikki ish kunidan kechiktirmay oʻtkazadi. Mablagʻ yetarli boʻlmasa, pul tushishi bilan qarorlar kelgan navbat boʻyicha toʻlanadi. Shu sababli toʻlov olish imkoniyatini oʻz ijro ishingizni yuritayotgan ijrochi bilan tekshirish kerak; har qanday kechikishni davlat nafaqasi uchun asos deb boʻlmaydi.

Ijrochiga uning oxirgi maʼlum manzili va ish joyi haqidagi maʼlumotlarni bering; aliment ishida ijrochi qarzdorni qidirish haqida qaror chiqaradi. Shu bilan birga uning mol-mulkini qidirish masalasi ham hal qilinadi. Toʻlovchining yoʻqolishi qarz hisobini almashtirmaydi: hisob-kitobni alohida soʻrang va ish hujjatlarini saqlang.

Xorijdagi daromad ham undirishda hisobga olinadi. Doimiy yashash yoki uch oydan ortiq muddatga ketishda qonun aliment toʻlash kelishuvini, kelishuvga erishilmasa sudga murojaat qilishni nazarda tutadi; rasmiy oldindan toʻlash va garov uchun istisno bor. MIBga xorijdagi ish haqidagi maʼlumotlarni bering, ammo Oʻzbekistonda ijro hujjati borligini xorijdan pul allaqachon undirilgani bilan tenglashtirmang.

Aliment uchun otalik belgilangan boʻlishi kerak: rasmiy nikohsiz tugʻilgan bola boʻyicha u ota-onaning birgalikdagi arizasi, tegishli ariza boʻlmasa sud orqali belgilanadi. Otalik belgilangach, bola rasmiy nikohdagi ota-onadan tugʻilgan bola bilan bir xil huquqlarga ega. Dalillar va nizo tafsilotlari otalikni belgilash sahifasida yoritilgan.

Vakillik rasmiylashtirilganini tekshiring: ijro ishida bolaning huquqlarini ota-onasi, farzandlikka oluvchisi, vasiysi yoki homiysi amalga oshiradi. Qarindoshlik va bolani amalda taʼminlash buvini oʻz-oʻzidan vasiyga aylantirmaydi. Ota-ona aliment soʻramasa, talab qoʻyish huquqi vasiylik va homiylik organida ham bor; maqomni rasmiylashtirish vasiylik va homiylik sahifasida tushuntirilgan.

Ijrochiga avtomobil haqida maʼlumot bering va unga undiruv qaratish imkoniyatini tekshirishni soʻrang. Daromad va pul mablagʻlari yetmaganda qonun ruxsat etilgan mol-mulk hisobidan undirishga yoʻl qoʻyadi. Mashina borligi uni tekshirish uchun asos, aliment oluvchining avtomobilni mustaqil olib qoʻyish huquqi emas.

Ijro hujjati talablari uzrsiz sabablarga koʻra bajarilmaganda chiqishni cheklash mumkin. Qaror asosini va ijro etilganlik hujjatlarini tekshiring: qonun majburiyat bajarilganda, shuningdek oldindan toʻlash yoki garov tegishli tartibda rasmiylashtirilganda cheklovni olib tashlashni nazarda tutadi. Ketganidan keyin toʻlashni boshlash haqidagi oddiy vaʼda bu hujjatlar oʻrnini bosmaydi.

Ijrochiga nizoli davr boʻyicha tilxatlar, pul oʻtkazish tasdiqlari va boshqa hujjatlarni taqdim eting: qarz miqdorini MIB aniqlaydi. Keyingi toʻlovlarda pul aliment ekani, qaysi oy va qaysi bola uchun berilayotganini yozing; naqd berganda oluvchining yozma tasdigʻini saqlang. Hisob-kitob yoki toʻlovni hisobga olmaslik huquqlaringizni buzsa, ijrochining harakatini shikoyat qiling.

Ish yoki daromadni tasdiqlovchi hujjatlar boʻlmasa, ulushdagi aliment qarzi undirish paytidagi Oʻzbekistondagi oʻrtacha ish haqidan hisoblanadi; taraf manfaatlari jiddiy buzilsa, miqdor boʻyicha sudga murojaat qilish mumkin. Kelgusi toʻlovlarni oʻzgartirishni ham suddan soʻrash mumkin. Yigʻilgan qarzdan ozod etishda esa toʻlamaslikning uzrli sabablari va qarzni uzishga imkon bermaydigan ahvol baholanadi.

Aliment avtomatik kamaymaydi: masalani sud hal qiladi. Jumladan, toʻlovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari aliment olayotgan bolalarga qaraganda kamroq taʼminlanib qolishi hisobga olinadi. Sud hujjati oʻzgarmaguncha belgilangan summani toʻlovchi oʻzi maʼqul koʻrgan miqdorga almashtira olmaydi.

Ota-ona haqidagi yozuv yuzasidan sud tartibida nizolashish kerak; mustaqil olingan DNK natijasi tugʻilganlik yozuvini oʻzgartirmaydi. Qonundagi bir yillik muddat yozilgan ota yoki ona bu yozuv haqida bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan vaqtdan boshlanadi, voyaga yetmagan ota-ona uchun alohida qoida bor. Bu nizoni alimentni kamaytirish talabi bilan almashtirmang: ularning asoslari va dalillari boshqa.

2026-yil 1-sentabrdan 2026-yil 23-iyundagi PF-115-son Farmon mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorini 1 360 000 soʻm etib belgiladi. Oila kodeksidagi har bir bolaga 26,5 foiz qoidasi boʻyicha hozirgi eng kam aliment 360 400 soʻm. Sud qaroridagi qatʼiy summa eng kam ish haqiga mutanosib indeksatsiyalanadi; ushlab qolish joyida oshirish hisobga olinganini tekshiring.

Bola voyaga yetganda, bundan oldin toʻla muomala layoqatiga ega boʻlganda yoki farzandlikka olinganda qonun joriy aliment toʻxtashini nazarda tutadi; oluvchi yoki toʻlovchining vafoti ham hisobga olinadi. Bular oldin yuzaga kelgan qarzni qarzdorlikni undirish qoidalari asosida tekshirishning oʻrnini bosmaydi. Voyaga yetgan, mehnatga layoqatsiz va yordamga muhtoj bolaning taʼminot olishga alohida huquqi bor.

Ushlangan pul tushmasa yoki MIB chora koʻrmasa, arizangizni va uni topshirganingiz tasdigʻini saqlang. Qaror, harakat yoki harakatsizlik ustidan ijrochi joylashgan yerdagi maʼmuriy sudga shikoyat qaror haqida xabar berilganidan yoki huquq buzilishi maʼlum boʻlganidan keyin oʻn kun ichida beriladi; yuqori turuvchi organ yoki mansabdor shaxsga murojaat qilish ham mumkin. Tekshirish uchun ijro hujjati, qarz hisob-kitobi va toʻlovlar tarixini tayyorlang: qaysi toʻlov yoki harakat yuzasidan nizo borligi shunda koʻrinadi.