Vasiylik va homiylik

Bu sahifa bola yoki voyaga yetgan shaxsga vasiy yoxud homiy boʻlishni istagan odam uchun yozilgan; farzandlikka olish va patronat masalalari bu yerda koʻrib chiqilmaydi.

Vasiylik oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolalar va sud muomalaga layoqatsiz deb topgan voyaga yetganlar ustidan belgilanadi. Homiylik oʻn toʻrt yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha bolalar, muomala layoqati cheklangan voyaga yetganlar, shuningdek qonunda koʻrsatilgan shaklda sogʻligʻi sabab yordam soʻragan voyaga yetgan shaxs uchun belgilanadi (asosiy taʼriflar).

Vasiylik yoki homiylik boʻlajak homiylikdagi shaxs yashaydigan joydagi vakolatli organ hujjatlari asosida tuman yoki shahar hokimi qarori bilan belgilanadi (qaror haqidagi qoida). Voyaga yetgan shaxsning muomalaga layoqatsizligi haqida gap ketsa, avval sudning qonuniy kuchga kirgan qarori kerak.

Organ himoya zarurligini bilgan paytdan boshlab vasiy yoki homiy bir oydan kechiktirmay tayinlanishi kerak; tayinlanguncha vazifani organning oʻzi bajaradi. Jarayon ichida sharoitni oʻrganish, xulosa, komissiya va qaror uchun alohida muddatlar bor (tayinlash muddati).

Vasiylik va homiylik vazifalari bepul bajariladi. Homiylikdagi shaxs xarajatlari uning mablagʻidan qoplanadi, mablagʻ yetmasa taʼminot uchun nafaqa tayinlanishi mumkin; bu vasiyning mukofoti emas (bepul bajarish, nafaqa).

Nomzod voyaga yetgan, tayinlanishga rozi boʻlgan va yozma ariza bergan fuqaro boʻlishi mumkin. Organ uning shaxsiy va axloqiy fazilatlari, homiylikdagi shaxs bilan munosabati, oilaviy holati va homiylikdagi shaxs xohishini baholaydi. Qarindoshlar, u bilan birga yashaydiganlar, aka-uka va opa-singillarni ajratmaslik imkonini beradigan nomzodlar hamda Oʻzbekiston fuqarolari ustunlikka ega (talab va ustunlik).

Ota-onalik huquqidan mahrum qilingan yoki cheklanganlar, muomalaga layoqatsiz yoki layoqati cheklanganlar, avval vasiylikdan chetlatilganlar, ayrim sobiq farzandlikka oluvchilar, belgilangan kasalligi yoki qonunda sanalgan sudlanganligi bor shaxslar tayinlanmaydi. Bu qisqartirilgan bayon: nomzodga nisbatan toʻliq roʻyxat Qonunning 22-moddasi boʻyicha tekshiriladi.

Bola oʻn yoshga toʻlgan boʻlsa, tayinlashda uning xohishi hisobga olinadi. Komissiya materiallarni besh kun ichida koʻradi, hokim esa yana besh kun ichida qaror qabul qiladi (bola fikri va muddatlar).

Ota-onasi tirik bola ustidan ham vasiylik belgilanishi mumkin, lekin faqat ota-onasi bilan qolish bola manfaatiga zid boʻlib, uning hayoti yoki sogʻligʻiga bevosita xavf tugʻdirsa (tirik ota-ona holati). Ota-ona vaqtincha yoʻq boʻlsa, notarial tasdiqlangan ariza bilan aniq vasiyni tavsiya qilishi mumkin; oʻn toʻrt yoshga toʻlgan bola ham oʻzi istagan homiyni koʻrsatishga haqli (vaqtinchalik vasiylik).

Hujjatlar tarkibi asos va homiylikdagi shaxs maqomiga bogʻliq. Bola boʻyicha organ ota-ona qaramogʻi yoʻqligi holatini ham tekshiradi; voyaga yetgan shaxs boʻyicha hujjatlarga muomalaga layoqatsizlik yoki layoqatni cheklash haqidagi sud qarori qoʻshiladi.

Muomalaga layoqatsizlik ishi prokuror va vasiylik organi vakilining majburiy ishtirokida koʻriladi; fuqaroning ishtiroki uning holati va xavfsiz qatnashish imkoniga bogʻliq. Ruhiy buzilish haqida yetarli maʼlumot boʻlsa, sud psixiatriya ekspertizasini tayinlaydi (ishni koʻrish, ekspertiza). Sud xarajatlari odatda arizachidan undirilmaydi, faqat bila turib insofsiz ariza berilgan holat bundan mustasno (xarajatlar qoidasi).

Vasiy homiylikdagi shaxsning taʼminoti, sogʻligʻi, rivoji va taʼlimi haqida gʻamxoʻrlik qiladi, huquqlarini himoya etadi, aliment va tegishli toʻlovlarni undiradi, mol-mulkni asraydi, zarur ruxsatlarni oladi va hisobot beradi (majburiyatlar). Organ majburiyatlar bajarilishini nazorat qiladi, shikoyatlarni koʻradi va yashash sharoitini tekshirishi mumkin (nazorat); hisobot berish qonunda nazarda tutilgan.

Homiylikdagi shaxs mol-mulki vasiyning mulkiga aylanmaydi va uni shaxsiy manfaat uchun ishlatib boʻlmaydi (mol-mulkning alohidaligi). Bankdagi pul organ yozma ruxsati bilan faqat homiylikdagi shaxs taʼminotiga sarflanadi; uning nomidan mol-mulk hadya qilish taqiqlanadi (pul mablagʻlari).

Notarial bitim, mol-mulkni boʻlish, garov, uy-joyni almashtirish, meros yoki hadyadan voz kechish va mol-mulkni kamaytiradigan boshqa harakatlar, shuningdek ishonchnoma berish oldindan ruxsat talab qiladi. Organ oʻn besh kundan kechiktirmay javob berishi kerak (bitimlarga ruxsat). Ruxsatsiz harakat nizolashilishi, yetkazilgan zarar esa vasiydan undirilishi mumkin.

Bu jarayon sxemasidagi ketma-ketlik misolidir. Haqiqiy sana hujjatlar toʻliqligi va organ ehtiyoj haqida rasman bilgan kunga bogʻliq.

Darhol vasiylik organiga xabar bering va xavfni hujjat, tibbiy xulosa, xabar yoki guvoh bilan qayd eting. Bola bilan yashash uning manfaatiga zid va hayoti yoki sogʻligʻiga bevosita xavf boʻlsa, tirik ota-ona mavjudligida ham vasiylik belgilanishi mumkin (asos).

Avval uning yashash joyi yoki davolash muassasasi joylashgan hududdagi sudga ariza beriladi. Buni oila aʼzolari, vasiylik organi, prokuror, davolash tashkiloti va qonunda sanalgan boshqa organlar qilishi mumkin (arizachilar doirasi); yetarli maʼlumot boʻlsa, sud psixiatriya ekspertizasini tayinlaydi (ekspertiza).

Nomaqbul arizachi nomidan hujjat bermang; ishni boshlash vakolati bor vasiylik organi, prokuratura yoki tibbiyot tashkilotiga murojaat qiling. Oliy sud Plenumi 2026-yilda ushbu ishlar uchun «oila aʼzosi» tushunchasi qatʼiy qoʻllanishini va barcha qarindoshlarni avtomatik qamramasligini tushuntirdi (tushuntirish).

Bitimdan oldin vasiylik organining yozma ruxsatini oling. Notarial bitim, garov, boʻlish, uy-joyni almashtirish, meros yoki hadyadan voz kechish va boshqa kamaytiruvchi harakatlar uchun rozilik shart; javob oʻn besh kun ichida beriladi (cheklovlar).

U ozod qilishni soʻrashga haqli. Hokim vasiylik organi iltimosnomasiga koʻra qaror qiladi, sobiq vasiy esa ozod etilgach uch ish kuni ichida hisobot topshiradi (ozod qilish).

Vasiylik organiga dalillar bilan shikoyat bering. Vazifani bajarmaslik, lozim darajada bajarmaslik yoki suiisteʼmol uchun hokim organ iltimosnomasiga koʻra vasiyni chetlatishi mumkin (chetlatish); hokim yoki organ qarori ustidan sudga shikoyat qilinadi (shikoyat).

Vasiylik tugaydi, avvalgi vasiy yangi tayinlovsiz avtomatik ravishda homiyga aylanadi. Homiylik odatda oʻn sakkiz yoshda, shuningdek ota-onaga qaytarish, farzandlikka olish, emansipatsiya yoki nikohda tugaydi (tugatish asoslari).

Qaror qonuniy kuchga kirishini kuting: u vasiy tayinlashga asos boʻladi, nusxasi esa uch kun ichida vasiylik organiga yuboriladi. Shundan keyin organ maʼmuriy tayinlash jarayonini boshlaydi (qaror oqibati).

Oliy sud Plenumi 2026-yil 3-iyulda muomala layoqatini cheklash yoki shaxsni muomalaga layoqatsiz deb topish faqat sud orqali va tegishli arizachi murojaati bilan mumkinligini tasdiqladi. Sud tibbiy maʼlumotni tekshirishi, yetarli asosda ekspertiza tayinlashi va uning eng kam cheklovchi shaklini tanlashi kerak; prokuror hamda vasiylik organi ishtiroki majburiy. Bu tashxisning oʻzi asosida voyaga yetgan shaxsning qaror qabul qilish imkonini avtomatik cheklashdan himoya qiladi (Plenum tushuntirishi).