Militsiya ushlab turganda nima qilish kerak?

Sahifa jinoyatda gumon qilingan shaxsni ushlab turishni tushuntiradi va maʼmuriy choralarni alohida koʻrsatadi. «Militsiya» deganda kundalik tilda ichki ishlar organi xodimlari nazarda tutiladi, nomlanish protsessual huquqlaringizni oʻzgartirmaydi.

Jinoyat ishida shaxs jinoyat ustida yoki undan darhol keyin qoʻlga tushsa, guvohlar uni bevosita koʻrsatsa yoxud uning oʻzida yoki yonida yaqqol izlar topilsa, uni ushlab turish mumkin. Boshqa maʼlumotlar mavjud boʻlib, shaxs qochishga uringan, doimiy yashash joyi yoʻq yoki shaxsi aniqlanmagan boʻlsa ham ushlab turishga yoʻl qoʻyiladi. Bu asoslar JPKning 221-moddasida sanalgan.

Gumon qilinuvchini erkinligi amalda cheklangan paytdan boshlab koʻpi bilan 48 soat ushlab turish mumkin. Sud iltimosnoma asosida bu muddatni yana 48 soatga uzaytirishi mumkin. Sud qarorisiz keyingi ushlab turish noqonuniy. Maʼmuriy ushlab turish odatda uch soatgacha davom etadi. Ayrim huquqbuzarliklar boʻyicha muddat 24 soatgacha, chegara rejimi buzilganda esa maxsus hollarda uch yoki oʻn sutkagacha boʻlishi mumkin.

Himoyachi huquqi bayonnoma tuzilganidan emas, erkinlik amalda cheklangan paytdan boshlanadi. Xodim advokatga yoki yaqin kishiga qoʻngʻiroq qilish huquqini aytishi, organ esa oila aʼzosi yoki siz tanlagan boshqa shaxsga ushlab turish va joyingiz haqida kechiktirmay xabar berishi kerak.

Ha. Konstitutsiya oʻzingizga va yaqin qarindoshlarga qarshi guvohlik bermaslik hamda sukut saqlash huquqini kafolatlaydi. Koʻrsatmadan bosh tortish aybni tan olish emas va keyin advokat bilan pozitsiya bildirish huquqini yoʻqotmaydi.

Jinoyat-protsessual ushlab turish gumon qilinuvchini qisqa muddatga ozodlikdan mahrum qilishdir. Bundan maqsad jinoyat faoliyatini toʻxtatish, shaxsning qochishi, dalillarni yoʻq qilishi yoki jinoyatni davom ettirishiga yoʻl qoʻymaslik va ehtiyot chorasi masalasini hal qilishdir. Bu jazo emas va shaxsning aybdorligini isbotlamaydi.

Maʼmuriy ish boʻyicha bayonnomani hodisa joyida tuzib boʻlmasa, shaxs uni tuzish uchun vakolatli organga olib kelinishi mumkin. Bu chora imkon qadar qisqa vaqt ichida bajarilishi kerak. Shaxs fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi binosiga olib borilsa, muddat bir soatdan oshmasligi kerak. Sizga «faqat suhbatga boramiz» deyishsa, qaysi chora qoʻllanayotganini, u qaysi voqeaga bogʻliqligini va qachondan ketish imkoniyatingiz cheklanganini soʻrang.

Maʼmuriy ushlab turish ishni koʻrib chiqish yoki qarorni ijro etishni taʼminlash uchun qoʻllanadi. Umumiy muddat uch soatgacha. Qonunda aniq sanalgan huquqbuzarliklar boʻyicha hamda shaxsiy maʼlumotlarini yashirgan kishilarni 24 soatgacha ushlab turish mumkin. Chegara rejimi buzilganda maxsus qoidalar amal qiladi. Bayonnoma tuzish uchun uch soatgacha ushlab turish mumkin. Shaxs va holatni aniqlash zarur boʻlsa, muddat uch sutkagacha davom etadi va dastlabki 24 soat ichida prokurorga yozma xabar beriladi. Shaxsni tasdiqlovchi hujjat boʻlmasa, prokuror sanksiyasi bilan muddat oʻn sutkagacha uzayishi mumkin. Bu chegaralar MJtKning 288-moddasida belgilangan. Muddat shaxs olib kelingan paytdan, mast shaxs uchun esa hushyor boʻlgan vaqtdan hisoblanadi.

Maʼmuriy qamoq sud tayinlaydigan jazo. Odatda uch sutkadan oʻn besh sutkagacha, favqulodda holatda esa oʻttiz sutkagacha boʻladi. Homilador ayol, uch yoshgacha bolasi bor ayol, 14 yoshgacha bolani yolgʻiz tarbiyalayotgan shaxs, voyaga yetmagan hamda I yoki II guruh nogironligi boʻlgan shaxsga qoʻllanmaydi. Xodim joyning oʻzida «oʻn besh sutka» bera olmaydi.

Amaldagi ushlab turish sizga erkin ketish yoki harakatlanish haqiqatan taqiqlangan paytdan boshlanadi. Shu vaqtni ovoz chiqarib aytishni soʻrang va eslab qoling. Organga olib kelingach, xodim darhol bayonnoma tuzishi kerak. Unda ushlab turish asosi, joyi va vaqti, shaxsiy tintuv yoki koʻrik natijasi hamda hujjat tuzilgan vaqt koʻrsatiladi.

Ushlash paytida xodim oʻzini tanishtirishi, ushlanganingizni aytishi hamda gumonning mohiyati va huquqlaringizni tushuntirishi shart. Bunga advokat yoki yaqin kishiga qoʻngʻiroq qilish, himoyachidan foydalanish va koʻrsatma berishdan bosh tortish huquqi kiradi. Shuningdek, aytganlaringiz dalil sifatida ishlatilishi mumkinligi haqida ogohlantirilishingiz kerak. Qurol yoki dalillarni yoʻq qilish vositasini topish uchun hodisa joyida shaxsiy tintuv oʻtkazish mumkin. Barcha harakatlar JPKning 224-moddasi qoidalari boʻyicha qayd etilishi kerak.

Shaxs olib kelingach, prokurorga 12 soat ichida yozma xabar beriladi. Ushlab turish qonuniy va asosli ekani 24 soatdan kechiktirmay tekshiriladi. Birinchi soʻroq amaldagi ushlab turish boshlanganidan keyin 24 soatdan kechiktirmay oʻtkazilishi kerak. Ungacha shaxsga himoyachi bilan amalda uchrashish imkoniyati berilishi shart. Chet el fuqarosiga tarjimon beriladi va uning ushlab turilgani haqida Tashqi ishlar vazirligiga xabar qilinadi.

Ushlangan shaxs tarjimondan bepul foydalanish, nimada gumon qilinayotganini bilish, bayonnomani oʻqish, iltimosnoma va rad bildirish, dalil berish va mansabdor shaxs harakatidan shikoyat qilish huquqiga ega. Imzodan bosh tortish mumkin, ammo avval vaqt, bosim, jarohat, advokat ishtirokiga ruxsat berilmagani yoki notoʻgʻri mazmunni qoʻlda yozish foydaliroq.

Maʼmuriy ishda shaxsiy koʻrikni tekshiriluvchi bilan bir jinsdagi shaxs, shu jinsdagi ikki xolis ishtirokida oʻtkazadi. Alohida bayonnoma tuziladi yoki huquqbuzarlik yoxud ushlab turish bayonnomasiga yoziladi. Nusxani berishni yoki hech boʻlmaganda oʻqib eʼtiroz kiritishni talab qiling.

Jinoyat ishida ushlangan shaxsni qurol, jinoyat buyumi yoki dalilni yoʻqotish vositasi bor deb taxmin qilishga asos boʻlsa, alohida sud ajrimisiz tintuv qilish mumkin. Bu telefonning barcha maʼlumotini protsedurasiz koʻrish mumkin degani emas. Raqamli maʼlumotga kirish va uni olish uchun alohida qonuniy asos boʻlishi hamda bayonnomada qayd etilishi kerak.

Uy tintuvi turar joy daxlsizligiga tegishli. Odatda tergovchi sudga iltimosnoma beradi va tintuv sud ajrimi bilan oʻtkaziladi. Kechiktirib boʻlmaydigan holatda oldindan qarorsiz tintuvga yoʻl qoʻyiladi, biroq tergovchi 24 soat ichida materiallarni sud va prokurorga qonuniylikni tekshirish uchun yuborishi shart. Ajrimni koʻrsatishni yoki kechiktirib boʻlmas sababni qayd qilishni talab qiling.

Har bir varaq, ilova va olingan buyumlar roʻyxatini oʻqing. Boʻsh blank, toʻldirilmagan qatorli, begona izohli yoki vaqti xato hujjatni imzolamang. Boʻsh joylarni chizing, varaqlar sonini yozing va «mazmuniga rozi emasman» degan qayd bilan aniq sababni koʻrsating. Oʻqishga yoki eʼtiroz kiritishga ruxsat berilmasa, imzodan oldin buni qoʻlda yozing.

Imzodan bosh tortish bayonnomani bekor qilmaydi. Tergovchi yoki surishtiruvchi bu haqda hujjatga belgi qoʻyadi. JPKning 93-moddasiga koʻra, sizga bosh tortish sababini tushuntirish imkoniyati berilishi va izoh hujjatga kiritilishi shart. Shu sabab baʼzan shunchaki imzolamaslikdan koʻra, haqiqiy vaqt, majburlash, advokat yoʻqligi va matnga eʼtirozni aniq yozish foydaliroq.

Xodimlarning ism va lavozimi, boʻlinma, avtomobil, manzil, vaqt va guvohlarni eslab qoling. Advokatga kamera, audio va jarohatlar haqida yozuvlar saqlanib turganida ayting. Hatto talab noqonuniy koʻrinsa ham jismonan qarshilik koʻrsatmang: eʼtiroz va shikoyat xavfsizroq va dalillarni yaxshiroq saqlaydi.

Ahvolingiz yomonlashsa, dori yoki jarohat boʻlsa, tibbiy koʻrik va murojaatni jurnal hamda bayonnomaga kiritishni talab qiling. Saqlash joyiga jarohat bilan kelgan shaxs darhol tibbiyot xodimi tomonidan koʻrilishi, natija qayd qilinib prokurorga bildirilishi kerak. Koʻrikni rad etish prokurorga shikoyat qilinadi.

Shikoyat organ boshligʻi, prokuror yoki sudga yuboriladi. Maʼmuriy ushlangan shaxs yuqori organ, prokuror yoki sudga shikoyat qilish huquqiga ega. Qamoqda saqlanayotgan shaxsning sud, prokuror, himoyachi va davlat organlariga murojaati senzura qilinmaydi va keyingi ish kunidan kechiktirmay yuborilishi kerak.

Shikoyatni «meni noqonuniy ushlashdi» degan umumiy gap bilan cheklamang. Erkinlik cheklangan vaqt, sizga aytilgan asos, bayonnoma tuzilgan va ozod qilingan vaqtni yozing. Advokat yoki qoʻngʻiroqni kim rad etgani, nimalar olingani, qanday jarohatlar borligi va bularni tasdiqlovchi dalillarni koʻrsating. Kamera yozuvi, olib kelinganlar jurnali, navbatchilik qismi maʼlumotlari, tibbiy hujjatlar va prokurorga yuborilgan xabarni tekshirishni soʻrang.

Shaxs 4-sentabr soat 18:30 da amalda toʻxtatilib, ketishi taqiqlangan, ammo bayonnoma 5-sentabr soat 00:20 da tuzilgan. Jinoyat-protsessual 48 soat yarim tundan yoki birinchi imzodan emas, 4-sentabr 18:30 dan hisoblanadi. Sud uzaytirmasa, chegara 6-sentabr 18:30 da tugaydi.

Sud muddat tugashidan oldin yana 48 soat qoʻshsa, eng oxirgi chegara 8-sentabr 18:30 boʻladi. Bayonnomaning kech tuzilishi dastlabki besh soat ellik daqiqani «yoʻq qilmaydi». Ularni eʼtirozda qayd qilib, advokatga ayting.

Ketishingiz mumkinmi, olib kelinyapsizmi yoki ushlandingizmi, qaysi ish va qaysi norma asosida ekanini xotirjam soʻrang. Ketishga ruxsat berilmasa, amaldagi cheklov vaqtini ovoz chiqarib ayting va yaqin kishiga xabar bering. Jismonan tortishmang va qochmang.

Ketish birinchi marta taqiqlangan haqiqiy vaqt va uni tasdiqlovchi qoʻngʻiroq, kamera, geolokatsiya yoki guvohni yozing. Bayonnoma nusxasini talab qiling. Jinoyat ishida muddat xodimga qulay rasmiylashtirishdan emas, amaldagi cheklovdan hisoblanadi.

Umuman himoyachidan voz kechmang. Tanlangan advokatning ishtirokiga ruxsat berish haqida iltimosnoma berib, uni soʻzma-soʻz bayonnomaga kiritishni soʻrang. Maxfiy uchrashuvgacha mazmunan koʻrsatma bermang; ushlangan shaxsga himoyachi bilan xoli uchrashuv berilishi kerak.

Sukut huquqiga tayanib, advokat soʻrang. Maʼlumotni yoʻq qilmang va qurilmani qonuniy olishga toʻsqinlik qilmang, ammo telefonni olib qoʻyish asosi, uning modeli, identifikatori va holatini bayonnomaga yozishni talab qiling. Oʻziga qarshi guvohlik bermaslik ayblovchi tushuntirishlarga ham taalluqli.

Darhol shifokor soʻrang, shikoyatlar va jarohat kelib chiqishini ayting, suratga olish va qayd etishni talab qiling. Shu maʼlumotni advokat va yaqin kishiga bering. Koʻrik rad qilinsa, rad javobini bayonnoma va prokurorga shikoyatga kiriting.

Tanlangan shaxs va telefon raqamini yozma koʻrsating. Qonun qarindosh yoki boshqa shaxsga ushlab turish va joy haqida kechiktirmay xabar berishni talab qiladi; chet el fuqarosi ushlanganda TIVga ham qoʻshimcha xabar beriladi. Har bir rad vaqtini qayd eting.

Boʻsh varaqlarni imzolamang. Toʻldirilgan hujjatga imzodan oldin eʼtiroz yozing, boʻsh joylarni chizing va varaqlar sonini koʻrsating. Imzodan bosh tortsangiz, sababni ayting va bayonnomaga kiritishni talab qiling.

Advokatga hisobning boshlanish nuqtasini ayting va uzaytirish yoki ehtiyot chorasi haqidagi sud ajrimini koʻrsatishni talab qiling. Himoyachi darhol prokuror va sudga murojaat qilishi mumkin. Xodimning «tekshiruv davom etmoqda» degan gapi belgilangan muddatdan keyin ushlab turish uchun yetmaydi.

Konstitutsiyaning yangi tahririda asosiy kafolatlar toʻgʻridan toʻgʻri yozilgan: sukut saqlash huquqi, erkinlik amalda cheklangan paytdan boshlab oʻzi tanlagan himoyachidan foydalanish huquqi va turar joy daxlsizligiga aralashuv ustidan sud nazorati. JPKda tintuv uchun sud ruxsati va kechiktirib boʻlmas tintuvning keyingi tekshiruvi ham mustahkamlangan.

Yoʻriqnomani qoʻllashdan oldin moddaning amaldagi tahriri va ish yuritish turini tekshiring. Kundalik «ushlashdi» soʻzi jinoyat-protsessual ushlab turish, maʼmuriy ushlab turish, olib kelish yoki sud qamogʻini ijro etishni anglatishi mumkin. Ularning muddatlari va nazorat organlari har xil.