Ishonchnomadagi mashina: huquq, xavf va rasmiylashtirish

Yoʻq. Fuqarolik kodeksining 134-moddasi boʻyicha ishonchnoma — boshqa shaxs nomidan uchinchi shaxslar oldida vakillik qilish uchun yozma vakolat. Mulk huquqi va tasarruf huquqi mulkdorda qoladi; avtomobil oʻtishi uchun tegishli begonalashtirish bitimi va roʻyxat harakati kerak, pul berilgani haqidagi tilxat esa ishonchnoma tabiatini oʻzgartirmaydi.

Eng uzoq muddat uch yil. Muddat koʻrsatilmasa, u berilgan kundan bir yil amal qiladi, berilgan sana yozilmagan hujjat esa haqiqiy emas — bu FK 139-moddasidan kelib chiqadi. Boshqarish uchun elektron ishonchnomani bir oygacha, olti oygacha yoki uch yilgacha tanlash mumkin, davlat boji ham muddatga qarab farqlanadi.

Ha, istalgan paytda, vakil esa undan voz kechishi mumkin. Bu huquqlardan voz kechish haqidagi kelishuv haqiqiy emas; muddat tugashi, vafot, muomalaga layoqatsizlik va 141-moddadagi boshqa holatlar ham vakolatni tugatadi. Bekor qilingach, vakil va maʼlum uchinchi shaxslarga xabar berilib, hujjat qaytariladi.

Ha, reyestrda qarzdor hali mulkdor boʻlsa, undiruv uning mol-mulkiga, hatto undan boshqa kishi foydalanayotgan boʻlsa ham qaratiladi. Xatlash tasarrufni taqiqlash, foydalanishni cheklash va olib qoʻyishni oʻz ichiga olishi mumkin — Sud hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisidagi qonunning 53 va 59-moddalari; ishonchnoma egasining qarzidan himoya qilmaydi.

Vakolat hajmi hujjat matniga bogʻliq. Avtomobilni boshqarish, idorada vakillik qilish, hujjat olish va sotish huquqi bir xil emas. Vakil berilgan vakolatdan tashqariga chiqa olmaydi va ishonch bildiruvchining manfaatida harakat qilishi kerak. Qayta ishonish dastlabki hujjat ruxsat bersa yoki ishonch bildiruvchining manfaatini himoya qilish uchun zarur boʻlsa mumkin; yangi vakil haqidagi maʼlumot 140-modda boʻyicha bildiriladi.

Transportni boshqarish yoki tasarruf etish uchun notarial tasdiqlangan ishonchnoma maʼlumotlari yoʻl harakati xavfsizligi organlarining elektron tizimiga yuboriladi. 683-son qaror bunday hujjat avtomobil roʻyxatda turgan joyda hisobga olinishi, lekin transportning oʻzi qayta roʻyxatdan oʻtkazilmasligini koʻrsatadi; demak, ishonchnoma qaydi bilan yangi mulkdor qaydi boshqa-boshqa harakatdir — 45–49-bandlar.

Agar narxni amalda toʻlab, faqat ishonchnoma olgan boʻlsangiz, avtomobilga roʻyxatdan oʻtgan huquq emas, sotuvchiga kelishuv boʻyicha talab qoladi. Mulkdor vakolatni bekor qilishi, vafot etishi, mashinani garovga qoʻyishi yoki sotishi, ijrochi esa uning qarzi uchun xatlashi mumkin. Xavfsiz maqsad “bosh ishonchnomani uzaytirish” emas, cheklovlarni tekshirish, tegishli shartnoma tuzish va qayta roʻyxatni tugatishdir.

Hatto sotish huquqi yozilgan ishonchnoma ham mulkdorning oʻziga qoʻyilgan cheklovni yoʻq qilmaydi. Avtomobil xatlangan, begonalashtirish taqiqlangan, garovda boʻlgan yoki vakolat tugagan boʻlsa, vakil uni qonuniy tasarruf eta olmaydi. Bitimdan oldin har bir cheklov va roʻyxat hujjatining aslini alohida tekshiring. Matn noaniq boʻlsa, notarius va roʻyxat boʻlinmasi “bosh” degan kundalik nomni emas, hujjatda sanalgan aniq vakolatni baholaydi.

Kalit va mashina amalda sizda boʻlishi ham mulk oʻtganini isbotlamaydi. Jarima, sugʻurta hodisasi, transport soligʻi, meros va ijro ishi roʻyxatdagi egasining ishtirokini talab qilishi mumkin. Shu sabab ishonchnomadan tashqari pul haqidagi kelishuv, topshirish hujjati, kvitansiya, sugʻurta polisi va yozishmani saqlang: ular roʻyxat oʻrnini bosmaydi, lekin nizoda faktlarni tiklashga yordam beradi.

Stavkalar Davlat boji toʻgʻrisidagi qonun ilovasidan olingan. Ularga barcha notarial xizmat, bank komissiyasi, sugʻurta va roʻyxat toʻlovi kirmaydi. Muayyan harakatda notarius yoki roʻyxat boʻlinmasi imtiyoz, qarindoshlik, taqiq va hujjat tarkibini tekshiradi.

Bekor qilish sanasi va siz bu haqda qachon bilganingiz yoki bilishingiz lozim boʻlganini tekshiring. Vakil vakolat tugaganini bilguncha qilgan harakatlarning ayrim oqibatlari 143-modda boʻyicha saqlanishi mumkin, lekin xabardan keyin vakolatdan foydalanib boʻlmaydi; pul toʻlovi va yozishmalarni mulkdorga alohida talab uchun saqlang.

Ishonchnoma tugaydi, avtomobil meros tarkibiga kiradi. Bitimni orqaga sana bilan tuzish yoki vafot etgan shaxs nomidan ishlash mumkin emas; hujjatni qaytaring va merosxoʻrlar huquqini rasmiylashtirgach ular bilan muloqot qiling. Pul berilgan boʻlsa, qaytarish yoki kelishuvni bajarish talabi avtomobil huquqidan alohida baholanadi.

Ijrochining qarori va roʻyxatdagi egasi haqidagi koʻchirmani oling, faqat inspektorning ogʻzaki gapiga tayanmang. Shartnoma va roʻyxat bilan mulkdor boʻlmagan boʻlsangiz, ishonchnomaning oʻzi mashinani qarzdor mol-mulkidan chiqarmaydi; sotuvchiga talab yoki xatlovdan chiqarish nizosi bitim dalillariga bogʻliq va individual baholanadi.

Tilxat pul berilgani va kelishuv mazmunini tasdiqlashi mumkin, ammo avtomobil huquqi oʻtganini avtomatik roʻyxatdan oʻtkazmaydi. Mulkdorga tegishli shartnoma va qayta roʻyxatni taklif qiling; u rad etsa, tilxat, yozishma va toʻlov hujjatini saqlab, bajarishni yoki pulni qaytarishni talab qilishni hal qiling.

U konsullik yoki boshqa ruxsat etilgan notarial mexanizm orqali ishonchnoma berishi mumkin, lekin vakolat kerakli harakatni aniq qamrab olishi shart. Maqsad sizga sotish boʻlsa, vakil aynan siz bilan bitim tuza olishini va manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini tekshiring; hujjatlarni bevosita olib, roʻyxat boʻlinmasi bilan oldindan aniqlashtirish xavfsizroq.

Berilgan sana yoʻq hujjat haqiqiy emas, muddat tugagach vakolat ham tugaydi. Ustiga yozib “uzaytirish” mumkin emas: mulkdor tegishli shaklda yangi ishonchnoma berishi kerak; mulkdor topilmasa yoki vafot etsa, vakil oʻz vakolatini oʻzi tiklay olmaydi.

Dastlabki hujjat qayta ishonishga ruxsat berganmi yoki bu ishonch bildiruvchi manfaatini himoya qilish uchun zarur boʻlganmi, tekshiring. Vakil yangi shaxs haqida ishonch bildiruvchiga maʼlumot berishi shart; bu majburiyat buzilsa 140-modda boʻyicha uning harakati uchun javobgarlik yuzaga kelishi mumkin.

Avval taqiq, garov, xatlov va mulkdor shaxsini tekshiring, keyin begonalashtirish shartnomasini tuzib, yangi egani roʻyxatdan oʻtkazing. Umumiy ishonchnoma bilan “oʻzi bilan bitim”ni vakolat va manfaatlar toʻqnashuvini tekshirmasdan imzolamang: mulk huquqi FK 164-moddasi boʻyicha tasarrufni beradi, oʻtish uchun esa alohida huquqiy asos kerak.

2026-yil 1-oktabrdan mulkdorga yagona portal orqali avtomobilni begonalashtirish yoki garovga berish taqiqini qoʻyish va olib tashlash imkoniyati ishga tushirilishi rejalashtirilgan — PQ-265. Bu sana kelguncha funksiyani amalda ishlayapti deb yozib boʻlmaydi. Ishga tushgach, bunday taqiqni tekshirish xatlov, garov va mulkdor maʼlumoti qatori majburiy qadamga aylanadi.

Nizolarning koʻpi tushunchalarni almashtirishdan keladi: taraflar ishonchnomani sotuv deb ataydi, toʻliq narxni beradi, ammo huquq oʻtishini rasmiylashtirmaydi. Keyin vakolat tugaydi, mulkdor fikrini oʻzgartiradi, merosxoʻr mashinani talab qiladi yoki MIB uni xatlaydi. Oldini olish osonroq: ishonchnomadan vakillik uchun, xaridda esa shartnoma va roʻyxatdan foydalaning. Bekor qilishda tez harakat qiling, chunki vakil tugashni bilishidan oldingi ayrim harakatlar qonun bilan himoyalanadi.

Nizo boshlangan boʻlsa, avval reyestrdagi joriy holatni qayd etib, bekor qilish, xatlov yoki roʻyxatdan bosh tortish asosidagi hujjatlar nusxasini oling. Keyin talablarni ajrating: mulkdorga pul yoki kelishuvni bajarish, ijrochiga cheklov yuzasidan, merosxoʻrlarga esa meros ishi doirasida murojaat qilinadi. Faqat “bosh ishonchnomani xarid deb tan olish”ni soʻrash turli asoslarni aralashtiradi va odatda roʻyxat muammosini hal qilmaydi.