Amnistiya nima va u kimlarga tegishli?

Bu sahifa ayblanuvchi, mahkum va uning oilasi uchun yozilgan. Unda tashkilot yoki ish beruvchining vazifasi emas, amnistiyaning aynan shaxsga taʼsiri tushuntiriladi.

Amnistiya toʻgʻrisidagi hujjat Prezident taqdimiga binoan Senat tomonidan qabul qilinadi. Bu Prezident farmoni emas. Prezident farmon bilan muayyan mahkumni afv etishi mumkin. Amnistiya esa shaxslar toifasi va uni qoʻllash shartlarini oldindan belgilaydi.

Afv etish muayyan shaxsga yakka tartibda qoʻllanib, uni jazodan ozod qilishi, jazoni yengillashtirishi yoki sudlanganlikni olib tashlashi mumkin. Amnistiya nomuayyan doiradagi shaxslarga moʻljallangan, biroq sud har bir ish boʻyicha shartlarni alohida tekshiradi.

Hukm chiqarilguniga qadar gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining arizasi kerak. Chunki uning eʼtiroziga qaramay ishni amnistiya asosida tugatish mumkin emas. Hukmdan keyin tartib boshqacha: asos boʻlsa, jazoni ijro etuvchi muassasa prokurorga taqdimnoma yuboradi, prokuror esa sudga murojaat qiladi. Jazoni qisqartirish yoki almashtirish uchun mahkumning roziligi odatda talab etilmaydi.

2026-yil 16-sentabr holatiga koʻra lex.uz ning oʻrganilgan amaldagi hujjatlar bazasida topilgan soʻnggi umumiy amnistiya 2016-yil 12-oktabrda qabul qilingan. U uch oy ichida ijro etilishi kerak edi va hozir amal qilmaydi; mish-mish yoki afv haqidagi xabarni yangi amnistiya deb boʻlmaydi.

Amnistiya shaxsni oqlamaydi va hodisa yuz bermagan degani emas. U muayyan hujjat kuchga kirishidan oldin sodir etilgan qilmishlarga tatbiq qilinadi. Oqibatlar turlicha boʻlishi mumkin: jinoiy javobgarlik yoki jazodan ozod qilish, muddatni qisqartirish, muddatidan ilgari shartli ozod qilish, jazoning oʻtalmagan qismini yengilroq jazo bilan almashtirish yoki sudlanganlikni muddatidan oldin olib tashlash. Shaxs bu natijalardan istalganini tanlay olmaydi. Sud faqat hujjatning oʻzida nazarda tutilgan oqibatni qoʻllaydi.

Afv etish boshqacha ishlaydi. Mahkum yoki jazoni oʻtab boʻlgan shaxs Prezidentga yakka tartibdagi qaror uchun iltimosnoma beradi, materiallar avval Afv etish masalalari boʻyicha komissiyada koʻriladi. Prezident Oʻzbekiston sudi hukm qilgan Oʻzbekiston fuqarosi, chet el fuqarosi yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxsni afv qilishi mumkin. Afv ham reabilitatsiya emas va shaxsni aybsiz deb topmaydi.

Shuning uchun «amnistiya haqida farmon chiqdi» degan jumlada koʻpincha ikki xato boʻladi. Amnistiya uchun Senat qarori va uni qoʻllash nizomini, afv uchun esa Prezident farmoni va aniq afv etilgan shaxslar haqidagi axborotni qidiring. Bayram sanasi, ijtimoiy tarmoqdagi xabar yoki avvalgi amaliyot oʻz-oʻzidan ozod boʻlish huquqini yaratmaydi.

Amnistiyaga doim tushadigan shaxslarning doimiy roʻyxati yoʻq. Har bir yangi qaror toifalar, jinoyatlar va istisnolarni alohida belgilaydi. Yosh, sogʻliq, sudlanganlik yoki jazoning qolgan qismi qaysi sanaga tekshirilishi ham shu qarorda koʻrsatiladi. Shuning uchun ayol, keksa yoki birinchi marta sudlangan shaxs faqat shu holatning oʻzi bilan amnistiyaga tushmaydi.

2016-yildagi tarixiy hujjat bir necha guruhni jazodan ozod qilgan: ayollar, voyaga yetmaganlar va 60 yoshdan oshgan erkaklar, chet el fuqarolari, I yoki II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar va silning faol shakliga chalinganlar. Voyaga yetmaganlik jinoyat sodir etilgan paytga qarab, sogʻliq holati esa hujjat kuchga kirishidan oldingi rasmiy xulosaga koʻra aniqlangan.

Oʻsha hujjat ehtiyotsizlikdan jinoyat sodir etganlarni hamda ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan qasddan jinoyat uchun birinchi marta hukm qilinganlarni ham qamrab olgan. Lekin bunday toifalar ham alohida istisnolar bilan qoʻllangan. Masalan, oʻzlashtirish va firibgarlik boʻyicha ayrim imtiyozlar uchun moddiy zarar toʻliq qoplanishi kerak boʻlgan.

2016-yildagi umumiy istisnolar orasida uzoq muddatli yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish, oʻta xavfli retsidiv, jinoiy uyushma, rejimni muntazam buzish hamda oldingi amnistiya yoki afvdan keyin yangi qasddan jinoyat sodir etish boʻlgan. Tinchlik va xavfsizlikka qarshi ayrim jinoyatlar, jamoat xavfsizligiga doir qilmishlar va taqiqlangan tashkilotlardagi ishtirok ham chiqarib tashlangan. Bu kelajakdagi hujjat uchun tayyor roʻyxat emas, tarixiy misoldir.

Amnistiyani faqat sud qoʻllaydi. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki jazoni ijro etish muassasasi faqat materiallarni tayyorlaydi. Ular shaxsga oʻz qarori bilan amnistiya qoʻllay olmaydi. Ishning qaysi bosqichdaligi kim murojaat qilishini va qanday qaror chiqarilishini belgilaydi.

Sudgacha bosqichda gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi yozma ariza beradi va amnistiya asosida ish tugatilishiga roziligini bildiradi. U eʼtiroz qilsa, ish umumiy tartibda davom etadi, chunki bu asos aybsizlikni tasdiqlamaydi. Sud ayblov asosli ekanini va hujjat shartlari bajarilganini tekshiradi.

Ish sudga kelgan boʻlsa, masala hukmgacha koʻrilishi mumkin. Ayblov hukmi chiqarilgandan keyin esa amnistiya shaxsni jazodan ozod qilishi, jazoning muddatini qisqartirishi yoki hujjatda koʻrsatilgan boshqa oqibatni keltirib chiqarishi mumkin. Hujjatning kuchga kirish sanasidan keyin sodir etilgan qilmishga u tatbiq etilmaydi.

Jazoni oʻtayotgan shaxs boʻyicha muassasa shaxsiy ish, hukm, jazoning oʻtalgan qismi, xulq-atvor, zarar va istisnolarni tekshiradi. Asos boʻlsa material prokurorga, undan sudga yuboriladi. Qarindosh yoki advokat jarayonni tezlatish uchun muassasadan tekshiruv natijasi va yuborilgan taqdimnoma raqamini yozma soʻrashi mumkin, ammo yakuniy qarorni sud beradi.

Avvalo amnistiya haqidagi Senat qarori va uni qoʻllash tartibini toping. Faqat yangilik xabari yetarli emas. Hujjatning raqami, eʼlon qilingan sanasi, kuchga kirishi, ijro muddati va qaysi sanagacha sodir etilgan qilmishlarga tegishli ekanini yozib oling.

Keyin hukm yoki ayblov hujjatidagi modda, qism va bandni aynan koʻchiring. Jinoyat toifasi, qasddan yoki ehtiyotsizlikdan sodir etilgani, oldingi sudlanganlik va jazoning turi muhim. Hujjat imtiyozni faqat ayrim qismlarga bersa, moddaning umumiy nomi yetarli boʻlmaydi.

Shaxsiy toifa hujjat bilan tasdiqlanadi: tugʻilganlik yoki shaxsni tasdiqlovchi hujjat, tibbiy xulosa, nogironlik, fuqarolik, birinchi hukm ekaniga doir maʼlumot. Zarar qoplangan boʻlishi shart boʻlsa, toʻlov hujjati, jabrlanuvchining tilxati va ijro materiallarini ilova qiling.

Sud qarorining nusxasini oling. Unda qaysi band qoʻllangani, ish tugatilgani yoki aynan qanday jazo oʻzgargani koʻrsatilishi kerak. Muassasa yoki ogʻzaki izoh amnistiya natijasini tasdiqlovchi yakuniy hujjat oʻrnini bosa olmaydi.

Shaxs amnistiya bilan jinoiy javobgarlikdan ozod qilinib ish hukmsiz tugatilsa yoki hukm bilan jazodan ozod qilinsa, UKning 77-moddasi boʻyicha u sudlangan deb hisoblanmaydi. Ammo amnistiya faqat muddatni qisqartirsa, hukm va sudlanganlik belgilangan tartibda saqlanadi. Erta olib tashlash faqat amnistiya hujjatida shunday oqibat aniq yozilgan boʻlsa yuz beradi.

Amnistiya zarar qoplash majburiyatini oʻz-oʻzidan bekor qilmaydi. Jinoyat ishidagi fuqaroviy daʼvo koʻrilmay qoldirilsa, jabrlanuvchi uni fuqarolik sudida berishi mumkin. Ayrim amnistiya bandlari imtiyozning oʻzi uchun zararni toʻliq qoplashni shart qilishi mumkin.

Maʼmuriy nazorat ham shaxs ozod etilishi bilan avtomatik tugamaydi. Uning muddati sudlanganlik soʻnishi yoki olib tashlanishidan uzoq davom eta olmaydi. Biroq aniq oqibatni sud qarori va nazorat haqidagi qonun asosida tekshirish kerak. Ozod etilgach nazorat ham bekor boʻldi deb oʻylamang.

2016-yilgi tartib ayrim chet el fuqarolarini jazodan ozod qilib, ularni keyinchalik chiqarib yuborish masalasini ham alohida tartibga solgan. Kelajakdagi hujjat aynan shu qoidani takrorlashi shart emas. Amnistiya yashash huquqi, viza, chiqarib yuborish yoki kirishga taqiq masalasini avtomatik hal qilmaydi.

Hukmgacha ish amnistiya asosida tugatilayotgan boʻlsa, yozma pozitsiyangizni materialga kiriting. Eʼtirozingiz boʻlsa, bu asosda ish tugatilmasligi kerak. Ariza nusxasida qabul qilingan sana va kirim raqamini oling.

Amnistiya reabilitatsiya emas. Aybsizlikni isbotlamoqchi boʻlgan shaxs ishning umumiy tartibda davom etishini talab qilishi mumkin. Ariza berishdan oldin himoyachi bilan ishni tugatishning huquqiy oqibatlarini muhokama qiling.

Jabrlanuvchining roziligi odatda amnistiyaning majburiy sharti emas, ammo uning zarar haqidagi talabi saqlanishi mumkin. Sud jabrlanuvchini xabardor qiladi va fikrini eshitadi, lekin qarorni hujjat shartlariga koʻra chiqaradi.

Jazoni ijro etish muassasasiga yozma murojaat qilib, shaxsiy ishni tekshirish va taqdimnoma yuborishni soʻrang. Hukm, modda va qism, jazoning qoldigʻi hamda zarar qoplanganini koʻrsating. Sud qarorisiz ozodlik sanasini oʻzingiz oʻzgartirmang.

Senat qarorining lex.uz dagi raqami va rasmiy eʼlon sanasini soʻrang. Prezidentning afv farmoni yoki loyiha haqidagi xabar amnistiya emas. Rasmiy matnsiz toifa, istisno va muddatni aniqlab boʻlmaydi.

Sud qarorida fuqaroviy daʼvo va ijro hujjati haqida nima yozilganini tekshiring. Amnistiya jinoiy oqibatni oʻzgartiradi, lekin jabrlanuvchining mulkiy talabini odatda yoʻq qilmaydi. Qarzdorlik miqdori bahsli boʻlsa, u alohida fuqarolik tartibida koʻrilishi mumkin.

Faqat amnistiya faktiga tayanmang. Muayyan hujjatdagi toʻgʻridan toʻgʻri norma, mamlakatda boʻlish asosi, chiqarib yuborish qarori va uni shikoyat qilish imkonini tekshiring. 2016-yilgi eski tartib kelajakdagi amnistiyaga avtomatik koʻchirilmaydi.

Oʻrganilgan amaldagi bazada 2016-yildan keyin yangi muddatga ega umumiy amnistiya hujjati topilmadi. Ammo amnistiya huquqiy mexanizm sifatida bekor qilinmagan. Konstitutsiya hamon uni qabul qilish vakolatini Senatga beradi, jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchilik esa amnistiyani sud orqali qoʻllash tartibini saqlaydi.

Amnistiyani afv bilan almashtirmang. Afv farmonlari hozir ham chiqishi mumkin, lekin ular muayyan shaxslarga taalluqli. Senat yangi hujjat qabul qilsa, toʻrtta narsani yangidan tekshiring: qilmish sanasi, aniq modda va qism, shaxsiy toifa va istisnolar. Ayollar, keksa yoki birinchi marta sudlanganlar haqidagi eski roʻyxatlar avtomatik koʻchmaydi.